دسته
آرشیو
آمار وبلاگ
تعداد بازدید : 175873
تعداد نوشته ها : 187
تعداد نظرات : 14
Rss
طراح قالب
موسسه تبیان
 
 
                                        
راهکارهای بهبود کارآیی مصرف انرژی الکتریکی در بخش ذوب  
  • افزایش عملکرد (Yield Performance) با اصلاح ساختار قالب­ها. 
  • کاهش ضایعات
  • قطع تغذیه (اولیه) ترانسفورماتورها
  • بهره برداری در محدوده نامی کوره ها
  • کنترل دمای فوق ذوب در محدوده خود
  • استفاده از کوره ها با حداکثر ظرفیت الکتریکی
  • هماهنگی بخشهای ذوب و قالب گیری جهت اجتناب از نگهداری مذاب در کوره برای مدت طولانی
  • نصب سیستم کنترل اتوماتیک برای کوره های القایی و نظارت بر ذوب درون کوره بطوری که حداقل میزان انرژی مورد نیاز برای ذوب و نگهداری را تأمین کند.
 
                                      
 
  راهکارهای بهبود کارآیی مصرف انرژی الکتریکی در سایر بخش ها  
  • استفاده از روشنایی روز
  • مدیریت بار روی ترانسفورماتورهای توزیع برق
  • استفاده از محرکه های دور متغیر (VSD) در تجهیزات مختلف (غبارگیرها، فن کوره­های کوپل).
  • کاهش موقت دیماند، استفاده از دیزل ژنراتور در پیک بار و ...
  • بهره برداری از کارگاه ریخته گری با حداکثر ظرفیت تولیدی.
  • خاموش کردن برخی از دستگاههای پرمصرف در ساعات پیک مصرف برق (مانند شات بلاست و ...)
 
                                        
  راهکارهای بهبود کارآیی مصرف انرژی فسیلی  
  • استفاده از درپوش و شعله مستقیم برای پیشگرم کردن پاتیلها
  • کاهش دمای آب مصرفی
  • بازیافت حرارت از دودکش کوره­های عملیات حرارتی
  • بازیافت حرارت از سیستم خنک کن کمپرسورها
  • استفاده از قراضه­های فشرده شده
  • بهبود وضعیت احتراق مشعلها
  • امکان استفاده از مازاد ظرفیت تبرید برجها
  • استفاده از مشعلهای گازی برای زینتر کردن کوره­های القایی
  • نصب درپوش مخصوص بر روی کوره­های ذوب
  • استفاده از کوره­های عملیات حرارتی با حداکثر شارژ و استفاده از کوره­های عملیات حرارتی کوچک­تر برای قطعات کوچک
  • استفاده از مشعلهای گرم کننده گاز سوز در کوره های ذوب نگهدارنده جهت حذف مصارف الکتریکی آنها
                                      
 
  1207686gbweny1i8r1207686gbweny1i8r مقدمه
ضایعات گندم، آرد و نان یکی از مشکلات کشور است که ظاهراً همه از آن اطلاع دارند و برای کاهش آن تلاش می‌کنند ولی واقعیت آن است که اطلاع دقیق از آنها در دست نیست و حتی مسئولین ذیربط عمق و اهمیت واقعی مشکل را در نیافته‌اند. اگر درک دقیق و عمیق از این مشکل وجود داشت برنامه‌ریزی بهتری برای استفاده از علوم و تکنولوژی در مراحل تولید گندم و آرد و تهیه نان و توزیع آن صورت می گرفت. کیفیت تولید نان بعنوان اصلی‌ترین غذای جامعه و قوت اصلی و روزانه اقشار مختلف مردم دارای اهمیت خاصی است. کیفیت ارگانولپتیکی و تغذیه‌ای نان نقش اساسی بر سلامت مردم و اقتصاد ملی دارد. کیفیت نان سنتی و ملی ما نشان‌دهندة میزان توجه مسئولین جامعه به امور مختلف تغذیه‌ای و اقتصادی کشور است. تفاوت بین کیفیت نان حجیم، نان فانتزی و نان‌های سنتی و ایرانی نشان‌دهنده عدم برنامه‌ریزی و تلاش و تحقیق کافی جامعه نسبت به اموری است که امکان اخذ اطلاعات فنی آن از کشورهای پیشرفته نیست و متخصصین و مدیران جامعه خود باید آستین همت بالا بزنند و برای بهبود آن تلاش کنند. اهمیت این موضوع در سالهای اخیر در سمینارها، سخنرانیها، گفتارها و بیانها مورد توجه قرار گرفته ولی تلاش کافی برای برنامه‌ریزی و به عمل رساندن نتایج آن نشده است. ساختار جمع‌آوری گندم، تولید و توزیع آرد و تهیه نان بر اساس ضرورت رشد کمی به تدریج بطرف مکانیزه شدن و ماشینی شدن پیش رفته اما روند این تغییرات بر اساس مطالعه و تحقیق نبوده است. این ضعف مخصوصاً در مواردی که امکان الگو گرفتن دقیق از کشورهای دیگر نبوده (تولید‌ نانهای سنتی و ایرانی) بصورت بسیار روشن به چشم می‌خورد. از بیانات مسئولین و دست‌اندرکاران و گزارشهای روزنامه‌ها چنین بر‌می‌آید که حدود 30 تا 35 درصد نان تولیدی برای مصرف انسان، بصورتهای مختلف دورریز شده و یا از چرخه مصرف صحیح خود خارج می‌شود. اگر چه می توان این آمار را به برخی از شهرستانها و نقاطی از کشور نسبت داد و اگر دقیق بررسی شود احتمال ضایعات بیش از این حد نیز در بعضی از نقاط کشور وجود دارد، ولی نسبت دادن این آمار به کل کشور نمی‌تواند صحیح باشد. اطلاعات مستند و دقیقی وجود ندارد که بتوان بر اساس آن آمار دقیقی ارائه نمود ولی آنچه می‌توان برآورد کرد آن است که معدل مقدار دورریز نان برای نقاط شهری و روستایی، رستورانها و سلف‌سرویسها و خانواده‌های مختلف حدود 20 درصد است و نمی‌تواند مقدار آن در کل کشور 30 تا 35 درصد باشد. اما به این نکته باید توجه کرد که حتی اگر دورریز نان کشور ما 20 درصد باشد، تلفات زیادی است و این ضایعات از نظر اقتصادی میلیاردها تومان به جامعه ضرر می‌زند. علاوه بر آن می‌تواند اثر نامطلوب بر سلامت انسانها نیز داشته باشد (بعلت کپک‌زدگی نان دورریز و مصرف آنها توسط دام و راه یافتن توکسینهای تولید شده توسط کپکها در نان از طریق محصولاتی چون شیر به انسان نکته مهم دیگر اینکه عدم کیفیت مطلوب نان نه تنها از نظر دورریز و خصوصیات ارگانولپتیکی اهمیت ویژه دارد بلکه اثرات سوء تغذیه‌ای آن بر انسانها حائز اهمیت بیشتری است. تولید ناصحیح نان می‌تواند موجب کم‌خونی و کمبود برخی از عناصر ضروری و مهم در سیستم متابولیکی بدن گردد و موجب زیانهای مخفی و ناپیدائی شود که اثرات اجتماعی - اقتصادی آن از نظر‌ها مخفی بوده و قابل محاسبه نیست. نکته قابل توجه دیگر معنی و مفهوم ضایعات گندم، آرد و نان است. چون برخی، مصرف گندم تولید شده برای نان برای خوراک دام را جزو ضایعات حساب می‌کنند و بعضی آن را تلفات نمی‌دانند. عده‌ای سبوس‌گیری از گندم (حدود 15 درصد) را جزو ضایعات حساب می‌کنند و برخی آن را طبیعی می‌دانند، چون سبوس جدا شده به مصرف دام می‌رسد. لازم به توضیح است که سبوس دارای ترکیبات با ارزش ویتامینها، عناصر معدنی و فیبر است که باقی ماندن آن در نان از نظر تغذیه‌ای مفید است البته در صورتیکه فکری برای تجزیه اسید فیتیک آن در مراحل تولید نان بشود. بعضی از متخصصین نانهای استفاده شده برای دام را جزو تلفات به حساب نمی‌آورند. با توجه به اختلاف تعبیر و تفسیر در ضایعات، برآورد مقدار ضایعات مجموع گندم، آرد و نان در مراحل مختلف می‌تواند در محدوده کمتر از 20 تا بیشتر از 40 درصد متغیر باشد که دامنه وسیعی است و لذا باید تعریف مشخصی برای ضایعات گندم، نان و آرد داشت. آنچه مسلم است آنکه نمی‌توان مصرف نان تولید شده برای انسان به عنوان خوراک دام را جزو ضایعات محسوب نکرد. قابل توجه است که بخش مهمی از گندم، آرد، نان و محصولاتی مثل ماکارونی از چرخه مصرف انسان خارج می‌شود که ضرر آن کم نیست. تلفات نان متأثر از عوامل زیادی و از جمله کیفیت آرد، قیمت آرد و نان (قیمت ظاهری نه واقعی) تکنولوژی تولید نان، بی‌سواد و یا کم‌سواد بودن تولید کنندگان نان، عدم بسته‌بندی نان، نوع و کیفیت نانهای سنتی، فرهنگ مصرف نان در جامعه و … می‌باشد. مطالعات و بررسیهای انجام گرفته نشان می‌دهد که آمار جامع و دقیقی در ارتباط با تلفات نان بعد از پخت وجود ندارد. مطالعاتی در ارتباط با تلفات بعضی از مراحل تولید و برای منطقه‌ای خاص صورت گرفته است و بعضاً نتایج آن به کشور تعمیم داده ‌شده است ولی مطالعه کافی برای بدست آوردن آماری صحیح نسبت به تلفات نان در مراحل مختلف تولید در کل کشور وجود ندارد. در زیر برخی از نظرات ارائه شد و در ارتباط با مقدار تلفات نان و مشکلاتی که در اثر عدم توجه به تکنولوژی تولید نان و کیفیت آن برای جامعه ایجاد می‌شود ارائه می گردد:
1207686gbweny1i8r1207686gbweny1i8r
-  طبق آمار موجود سالیانه معادل2 میلیون تن گندم  نان به ضایعات تبدیل می شود -  قسمت زیادی از ضایعات نان که میزان آن حدود 30 درصد برآورد گردیده است در مرحله مصرف ایجاد می‌شود -  خوش‌‌بینانه‌ترین پیش‌بینی‌ها دلالت بر افتی معادل 20 تا 25 درصد در مراحل مختلف پس از برداشت گندم دارند. ضایعات نان بویژه در مرحله مصرف خیلی زیاد است و حدود 30 درصد و حدود 2 میلیون تن تخمین زده شده است که معادل ریالی آن 2000 میلیارد ریال در سال می شود -  میزان ضایعات نان حدود 30 درصد برآورد شده است که شامل ضایعات مراحل مختلف تولید گندم، آرد، نان و مرحله مصرف نان می‌باشد -  میزان نان مصرف سالانه برای هر نفر بالغ بر 180 کیلوگرم است که با توجه به آن سالانه حدود 11 میلیون تن گندم نیاز خواهیم داشت. این در حالی است که 3 تا 5 میلیون تن گندم وارد کشور می‌شود که در حقیقیت برابر با میزان ضایعاتی است که در این بخش متحمل می‌شویم -  بر اساس بیانات وزیر بازرگانی در مراسم افتتاحیه اولین نمایشگاه نان و ماشین‌آلات تولید نان ضایعات سالانة نان حدود 2 میلیون تن گندم است که معادل 300 میلیون دلار یا دو هزار و سیصد و ده میلیارد ریال است. -  طبق بررسیهای بعمل آمده به دلیل در دسترس نبودن کمباین کافی در زمان برداشت تنها 15 درصد از اراضی به موقع برداشت می‌شود و بقیه با تأخیر برداشت می‌گردد. تلفات در اثر تأخیر در برداشت تا یک هفته را 5 درصد و تا 2 ماه را 52 درصد برآورد کرده‌اند -  طبق اظهار نظر قائم مقام وزیر بازرگانی و مدیر عامل سازمان غله کشور در سال 81 بیش از 15 هزار میلیارد ریال به عنوان یارانه به نان تخصیص داده شده است که معادل 75 درصد کل یارانه‌های پرداختی دولت برای کالاهای اساسی است -  نان 56 درصد پروتئین و 50 درصد کالری جوامع شهر و روستا را تأمین می‌کند -  در سال 79 هر فرد کم‌درآمد شهری 60 درصد انرژی و 67 درصد پروتئین دریافتی خود را و هر فرد کم‌درآمد روستایی 66 درصد انرژی و 72 درصد پروتئین دریافتی خود را از محل مصرف نان تأمین کرده است -  طبق نظر معاون سلامت وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی40 درصد جامعه ما گرسنگی سلولی کلسیم دارند و حداقل 30 درصد جامعه و 40 درصد از خانمها ذخیره آهن پائینی دارند که موجب تنگ خلقیها، کم خونی،‌ اضطراب، افسردگی و راندمان کم در کار افراد می‌شود که بخش مهمی از آن متأثر از کیفیت نان است -  مقدار سرانه مصرف نان کشور حداقل 300 گرم در روز است که این مقدار می‌تواند 60 درصد ویتامین B1، 40 درصد کلسیم و 80 درصد آهن مورد نیاز افراد را تأمین کند. ولی کیفیت نامطلوب نان موجب عدم جذب این مواد در بدن می‌شود
-  از بین 800 نفر مرگ روزانه در کشور 300 نفر بعلت بیماریهای قلبی و عروقی فوت می‌کنند و نمک زیاد نان و سدیم اضافی از طریق جوش‌شیرین عامل مؤثر بر این مشکل است. توضیح اینکه در مواردیکه کیفیت آرد پائین باشد با افزودن نمک اضافی این ضعف را کاهش می‌دهند.
1207686gbweny1i8r1207686gbweny1i8r
-  مصرف جوش شیرین در خمیر و عدم استفاده از مخمر و خمیر ترش موجب جلوگیری از فعالیت فیتاز و تجزیه اسید فیتیک شده و در نتیجه شرایط جذب املاح در سیستم گوارشی فراهم نمی‌شود. -  بر اساس نظر سازمان بهداشت جهانی (WHO) در سال 1991 و تحقیقات گیبسون در سال 1998، چنانچه نسبت مولی اسید فیتیک به روی (PA/Zn) کمتر از 5 باشد حدود 55 درصد عناصر معدنی در سیستم گوارشی انسان جذب شده و اگر این نسبت به بیش از 25 درصد برسد عناصر معدنی موجود در ماده غذایی قابل جذب برای بدن نخواهد بود و اکثر نانهای تولیدی کشور این مشکل را دارند -  بی‌کربنات سدیم در نان (جوش‌شیرین) موجب تجمع کادمیوم، فسفر، سرب، جیوه و فلزات سنگین در بدن می‌شود -  در اثر استفاده از شعله مستقیم مشعلهای گازوئیل سوز در تولید برخی از نانها، مواد مضری چون بنزوپیرین و آنتراسین تولید می‌شود که بسیار خطرناک و سرطانزاست -  در سال 1345، 13 درصد نانهای تولیدی از نوع لواش بوده است و در سال 1380 به حدود 43 درصد افزایش یافته است. در صورتیکه کیفیت نانهای لواش بعلت نازک بودن و استفاده از جوش‌شیرین نامطلوب است -  در سال 1345، 34 درصد نانهای تولیدی سنگک بوده و در سال 1380 به حدود 7/6 درصد کاهش یافته است، در صورتیکه نان سنگک از نظر داشتن سبوس و تخمیر کافی خمیر، جزو نانهای مطلوب محسوب می‌شود مطالب ارائه شده فوق توسط مسئولین و محققین مختلف، نشاندهنده مشکلاتی است که نان کشور دارد. بعبارت دیگر نان اصلی‌ترین غذای مردم است که بیش از نصف نیازهای بدن افراد جامعه ایران را تأمین می‌کند و اثر کیفیت آن روی سلامت و یا عدم سلامت مردم بسیار وسیع است و ضرورت دارد که هر چه بیشتر مورد توجه قرار گیرد. اطلاعات فوق مشخص می‌کنند که ارزش اقتصادی ضایعات نان بالاست و اگر حدود 15 درصد از ضایعات نان کاهش یابد، با توجه به افزایش تولید در سالهای اخیر، کشور از نظر خرید گندم از کشورهای خارجی بی‌نیاز می‌شود (در سال 1382 خرید دولت از کشاورزان بیش از 10 میلیون تن بوده است). اطلاعات ارائه شده توسط محققین نشان می‌دهد که تلفات نان نه فقط زیان بزرگ اقتصادی به جامعه می‌زند. بلکه اثر آن بر سلامت مردم ضایعات بیشتری ایجاد می‌کند. این اطلاعات به مسئولین هشدار می‌دهد که برای حل مشکل نان باید برخورد ریشه‌ای‌تر، اساسی‌تر و با برنامه‌ریزی بهتر داشت. عوامل مؤثر بر تلفات نان و کیفیت تغذیه‌ای آن الف- کیفیت آرد و نوسانات آن اثر قابل توجهی بر کیفیت نان دارد و موجب دورریز و کاهش کیفیت تغذیه‌ای نان می‌گردد. عوامل زیادی بر کیفیت آرد اثر می‌گذارد و از جمله آنها کیفیت گندم، شرایط نگهداری گندم، چگونگی بوجاری و آسیاب کردن گندم، درصد جدا سازی سبوس از آرد، فعالیت آلفاآمیلازی آرد و مقدار عناصر معدنی و اسید فیتیک موجود در گندم می‌باشد. ب- محدودیت نانوائیها نسبت به انتخاب آرد و استفاده از بهبوددهنده‌ها برای افزایش کیفیت نان. توضیح اینکه با افزایش برخی بهبود دهنده‌‌ها کیفیت نان افزایش پیدا می‌کند و قیمت نان کمی گرانتر می‌شود که هزینه آن برای جامعه قابل پذیرش است. ج- بی سواد بودن و یا کم‌سواد بودن اکثر تولیدکنندگان نان کشور و نداشتن اطلاعات کافی نسبت به تکنولوژی صحیح تولید خمیر و نان. د- استفاده از جوش‌شیرین در خیلی از نانها برای سریعتر ورآمدن خمیر و عدم استفاده از مخمر و همچنین خمیرترش و استفاده از نمک بیش از معمول برای بهبود کیفیت نانوایی آردهای ضعیف. ه‍- عدم رعایت شرایط مناسب فرآوری خمیر برای تولید نان مطلوب و- عدم توجه به فرم دادن صحیح نان و عدم تخمیر نهایی خمیر ز- عدم استفاده از تنورهای مناسب و در نتیجه عدم استفاده از بستر پخت مناسب و دما و زمان پخت مطلوب، استفاده از شعله مستقیم مشعلهای گازوئیلی در خیلی از نانوائیها. ح- ابعاد نامناسب نان که موجب تلفات بیش از حد مخصوصاً در موقع مصرف می‌شود. ط- عدم بسته‌بندی نان که موجب خشک شدن و تلفات نان می‌گردد. ی- تلفات نان در مراحل توزیع و مصرف که ناشی از ارزانی نان و فرهنگ غلط در مصرف نان است. معمولاً بخشی از قرص نان مصرف و بقیه غیرقابل استفاده می‌شود. ک- عدم نگهداری نان در شرایط مناسب. راهکارهای مؤثر بر افزایش کیفیت و سلامت نان و کاهش ضایعات آن الف- برنامه‌ریزی برای تولید آرد با کیفیت نسبی خوب و برقراری ثبات در کیفیت آردهای تولیدی در کشور. برای این امر نکات زیر باید مورد توجه قرار گیرد:
-   توجه وزارت جهاد کشاورزی و تولیدکنندگان گندم به کیفیت نانوایی گندمهای تولیدی و اعمال روشهای مدیریتی جهت بالا بردن کیفیت گندمهای تولیدی، مثل استفاده از بذر مرغوب، کود سرک، کودهای دارای میکروالمنتهای مؤثر بر کیفیت تغذیه‌ای، مبارزه با آفاتی چون سن گندم.
1207686gbweny1i8r1207686gbweny1i8r
-  توجه به شرایط نگهداری گندم و بوجاری کامل گندم و شستشوی آن با آب تمیز قبل از مرحله واجد شرایط کردن (Conditioning) و آسیاب کردن. -  استفاده از مخلوط گندمهای ضعیف و قوی برای تهیه آرد با کیفیت ثابت و مناسب. -  سبوس‌گیری کمتر از گندم برای تأمین ویتامین‌ها و عناصر معدنی لازم برای بدن و همچنین فیبر که وجود آن بر سلامت سیستم گوارش مؤثر است. فرآوری سبوس برای کاهش اسیدفیتیک و افزودن به آرد روش بهتری است. -       کنترل فعالیت آلفا‌آمیلازی آرد و تنظیم آن در آسیابها. ب- استفاده از تکنولوژی مناسب تولید خمیر برای نان مطلوب. عوامل زیر بر کیفیت خمیر مؤثرند: -  کیفیت آب مورد استفاده، دمای خمیر، سیستم مخلوط کن، زمان مخلوط کردن و چگونگی ورآوردن خمیر روی کیفیت نانوایی و سلامت نان حاصل از خمیر مؤثر است. استفاده از آب حدود 30 درجة سانتی‌گراد بنحوی که خمیر تولیدی دمای حدود 30 درجه داشته باشد، بر تخمیر مؤثر است. استفاده از جوش‌شیرین باید ممنوع و بجای آن از 5/0 تا 1 درصد مخمر همراه با 5 تا 10 درصد خمیر ترش استفاده شود این کار نیاز به برنامه‌ریزی برای آموزش تولید‌کنندگان و نظارت کافی بر کار آنها دارد. ج- فرم دادن خمیر بسیار اهمیت دارد. نانهایی که خمیر آن بسیار نازک است مثل نان لواش نمی‌‌تواند نان مناسبی باشد. نانهای سنگک، بربری و تافتون با ضخامت مناسب اگر با فناوری مناسب تولید شود دارای کیفیت بهتری خواهند بود. د- شرایط پخت باید کنترل شده و توسط تنورهایی که بستر مناسب دارند و از شعله مستقیم استفاده نمی‌کنند صورت گیرد. ه‍- ابعاد نان هر چه کوچکتر باشد بهتر است، چون نانهای بزرگ در سفره‌ها، رستورانها و محلهای مصرف دیگر تلفات بیشتری خواهد داشت. امکان تولید نان 10*10 سانتی‌متر و بسته‌بندی آن بصورتی شبیه نانهای حجیم وجود دارد، با این روش بسته‌بندی نان راحتتر شده و مقدار مصرف نشده نان در بسته باقی می‌ماند و تلفات کمتری خواهد داشت. و- اگر از بهبود دهنده استفاده شود نان با ماندگاری بیشتر تولید خواهد شد و امکان بسته‌بندی و فروش آن در فروشگاهها فراهم خواهد گشت، باید اجازه داد که از بهبود دهنده‌ها مثل ویتامین ث استفاده گردد و معادل قیمت آن به قیمت نان افزوده شود. ز- برنامه‌ریزی برای کاهش سوبسید نان ولی جبران ضعف مالی مردم برای تأمین نان به گونه‌ای دیگر بنحوی که ارزش واقعی نان شناخته شود و کسی بعلت ضعف مالی گرسنه نماند. ح- سامان دادن به سیستم تولید، نگهداری، بوجاری و آسیاب کردن گندم و چگونگی توزیع آرد و نظارت کافی بر تولید و توزیع نان توسط افرادی که آموزش کافی نسبت به این امور دیده‌اند. ط- در شرایط فعلی بیش از 50 هزار نانوایی کوچک در کشور وجود دارد که اکثراً توسط افراد غیرمتخصص اداره می‌شود و نظارت بر کار آنها مشکل است. ضرورت دارد واحدهای بزرگتر توسط افراد با تخصص تولید نان بوجود آید تا امکان استفاده از تکنولوژیهای بهتر فراهم گردد و نظارت بر آنها آسانتر باشد. نتیجه‌گیری    4-1- با توجه به اینکه نان قوت اصلی مردم و مخصوصاً بخش کم‌درآمد جامعه است و بیش از 50 درصد پروتئین و انرژی مورد نیاز و در صورت تولید نان مطلوب بخش مهمی از عناصر معدنی و ویتامینهای مورد نیاز روزانه از طریق نان تأمین می‌شود اثر آن بر سلامت و یا عدم سلامت جامعه بسیار گسترده است و اهمیت آن بسیار زیاد می‌باشد. اهمیت توجه به این موضوع از موارد اساسی و ضروری جامعه است لذا نیاز به یک سامان‌دهی و برنامه‌ریزی ریشه‌ای و خاص دارد.    4-2- اگر چه آمار دقیقی در مورد مقدار تلفات گندم، آرد و نان وجود ندارد اما اکثر صاحبنظران مقدار تلفات را بیش از معادل 20 درصد گندم می‌دانند. این مقدار تلفات بیش از معادل 2 میلیون تن گندم است که با توجه به معدل قیمت گندم در سالهای خشکسالی و غیر آن (200 دلار برای هر تن) مبلغی معادل 400 میلیون دلار می‌شود. پس با نگاهی خوش‌بینانه سالیانه مبلغی بیش از 400 میلیون دلار از اصلی‌ترین ماده غذایی کشور دور ریخته می‌شود که از نظر اقتصادی اهمیت زیادی دارد. 4-3- با توجه به اینکه مقدار گندم تحویلی کشاورزان به دولت در سال 1382 بیش از 10 میلیون تن بوده است (4)، درصورتیکه 15 درصد از دورریز گندم، آرد و نان کاهش یابد کشور نیازی به گندم خارجی نخواهد داشت و وابستگی کشور از بابت اصلی‌ترین نیاز جامعه از بین خواهد رفت. 4-4- کم بودن قیمت ظاهری نان موجب تلفات زیاد نان شده است و سوءاستفاده‌هایی از اختلاف قیمت آزاد با قیمت دولتی آرد و نان می‌شود. بخشی از گندم و آرد نیز از مرزها خارج می‌گردد. ضرورت دارد روش دیگری برای تأمین نان مردم و گرسنه نماندن افراد کم‌درآمد جامعه اندیشیده شود و قیمت نان افزایش یابد تا مخصوصاً در مرحله مصرف، دورریز کمتری داشته باشیم. در شرایط حاضر حتی برای جلوگیری از سرد شدن غذاها از نان بعنوان عایق استفاده می‌شود. 4-5- وزارت جهاد کشاورزی باید در تولید بذر به کیفیت نانوایی بیش از پیش توجه نماید. مخصوصاً که عدم خرید گندم با کیفیت بالا از خارج موجب خواهد شد که گندمهای ضعیف داخلی با گندمهای خارجی تقویت نشود و ضعف کیفیت نانوایی آرد های تولیدی اثرقابل توجهی بر کیفیت نان بگذارد. 4-6- با توجه به اینکه برای تولید آرد با کیفیت نانوایی مطلوب و با ثبات کافی نیاز به اختلاط گندمهای مرغوب و ضعیف است و از طرفی گندمهای بعضی از مناطق مثل خوزستان و گلستان دارای کیفیت بالاتری است باید برنامه‌ریزی بهتری برای توزیع گندم در کشور صورت گیرد و وزارت کشاورزی تولید گندم در مناطقی چون خوزستان که آب و زمین فراوان وجود دارد ترغیب نماید. 4-7- ضرورت دارد قیمت خرید گندم از کشاورزان بر اساس کیفیت نانوایی و تغذیه‌ای آن باشد تا کشاورزان نسبت به تولید گندم با کیفیت بهتر ترغیب شوند و در انتخاب بذر، زمان کاشت، چگونگی آبیاری و دادن کود و مبارزه با علفهای هرز و آفات مدیریت بهتری اعمال کنند. 4-8- چون باقیماندن گندم در سیلوها برای حدود 2 ماه موجب کیفیت بهتر آرد آن می‌شود، باید از ارسال مستقیم گندم از مزارع به آسیاب اجتناب نمود. ضرورت دارد کمبود سیلوها برای نگهداری بهتر گندم رفع گردد. 4-9- عملیات نگهداری مناسب و بوجاری و شستشوی گندم قبل از آسیاب کردن باید رعایت شود تا کیفیت آرد افت نکند. 4-10- با توجه به اینکه فعالیت آلفاآمیلازی گندم در مناطق خشک کم است و در مناطق مرطوب زیاد، ضرورت دارد در آسیابها امکانات تنظیم فعالیت آلفاآمیلازی آرد فراهم شود و این   فعالیت بر پایه عدد سقوط (Falling number) 250 تنظیم گردد. امکان افزودن آرد گندم جوانه‌زده برای تنظیم این عدد وجود دارد. 4-11- شرایط تولید خمیر و نحوه مطلوب آن باید به نانوایان آموزش داده شود و توجه شود که کاسه مخلوط‌کن نانوائیها از جنس آلومینیوم نباشد تا تأثیر نامطلوب بر سلامت مردم نداشته باشد (استفاده از کاسه خمیر و ظرف تخمیر از جنس استیل زنگ نزن باید جزو استانداردها باشد). 4-12- استفاده از جوش‌شیرین باید در نانواییها ممنوع شده و نظارت جدی بر این امر صورت گیرد. اکثر نانوایان اعتقاد دارند که باید جوش‌شیرین افزود. بجای جوش شیرین از 5/0 تا 1 درصد مخمر خشک همراه با 5 تا 10 درصد خمیر ترش استفاده شود تا عمل تخمیر موجب کیفیت بهتر نان و تجزیه اسید فبتیک شده و سلامت نان تأمین گردد. 4-13- باید تلاش شود از آردهای با سبوس بیشتر استفاده شود تا عناصر معدنی مفید و ویتامینها و فیبر که در سبوس وجود دارد از رژیم غذایی مردم حذف نشود. استفاده از سبوس فرآوری شده بهتر است. 4-14- نانوایان نسبت به چگونگی تولید خمیر و چگونگی استفاده صحیح از مخمر و خمیرترش و شرایط مناسب تخمیر آموزش داده شوند و دمای مناسب تخمیر( حدود 30 درجه سانتی‌گراد) و زمان آن (حداقل 5/1) ساعت را رعایت کنند. نانوایان باید ظروف مخصوص تخمیر و محل مناسب نگهداری خمیر برای انجام تخمیر داشته باشند. 4-15- با توجه به اینکه تعداد بیش از 50 هزار نانوایی کوچک و با افراد کم سواد را نمی‌شود خوب نظارت کرد، باید واحدهای بزرگتر تولید نان بصورت انبوه ایجاد کرد. البته این نانوائیها می‌توانند نان با ماندگاری خوب را بسته‌بندی کرده و در فروشگاه‌ها عرضه کنند. 4-16- باید اجازه داده شود برای آرد های ضعیف از بهبود دهنده‌هایی مثل ویتامین ث در حد 6 گرم برای 100 کیلوگرم آرد استفاده کنند. این بهبود دهنده قیمت نان را زیاد افزایش نمی‌دهد ولی کیفیت نان را بهتر کرده و نیاز به افزودن نمک اضافی برای بالا‌بردن کیفیت نانوایی خمیر را منتفی می‌سازد. 4-17- به برخی از نانوایان اجازه داده شود بهبود دهنده‌هایی چون یک درصد شکر و یک درصد روغن قنادی به خمیر اضافه کرده و نان را با قیمت کمی گرانتر بفروشند. 4- 18- ضرورت دارد نان پس از پخت بصورت بهداشتی سرد شده و بسته‌بندی شود. برای بسته‌بندی بهتر لازم است اندازه نان کوچکتر بوده و ابعاد مشخص (مثلاً 10*10 سانتی‌متر) و یک اندازه داشته باشد که البته تولید نان بصورت صنعتی به این صورت امکانپذیر است. این عمل موجب دورریز کمتر نان بعلت امکان نگهداری بهتر آن و ایجاد شرایط بهتر در موقع مصرف خواهد شد. 4-19- نحوه نگهداری نان در منزل و رستورانها باید آموزش داده شود. اکثر مردم نان را در یخچال نگهداری می‌کنند، در صورتیکه دمای یخچال نان را سریعتر بیات ‌می‌کند . بهترین روش نگهداری نان بصورت منجمد است. از نظر بیاتی نگهداری در دمای معمولی بهتر از یخچال است. 4-20- نیاز به تحقیقات سامان یافته برای اموری که اطلاعات علمی در مورد نان سنتی کم است وجود دارد ولی در شرایط حاضر تحقیقات بصورت پراکنده و بعضاً تکراری و موازی صورت می‌گیرد و بخشی از بودجه‌های تحقیقات تلف می شود. برنامه‌ریزی ملی و استفاده بهینه از امکانات تحقیقاتی در این زمینه ضروری است. 4-21- برای بهبود کیفیت نان و جلوگیری از تلفات آن باید دولت عزم جزم کند و مدیریت واحد که دارای آگاهی و توانایی کافی باشد بوجود آورد و یک برنامه‌ریزی ملی برای سامان دادن به مشکل نان بشود در اینصورت می‌توان با تلاش کافی در یک دوره حداقل 5 ساله کیفیت نان را نسبت به حالت فعلی خیلی بهبود بخشید و دورریز نان را به کمتر از نصف رسانید و البته هزینه‌های آن از کاهش تلفات حاصل خواهد شد.  1207686gbweny1i8r1207686gbweny1i8r

مرحوم علاّمه طباطبایی (ره) ذیل آیة شریفة «و لا تؤتؤا السفهاء اموالکم التی جعل اللّه لکم قیاماً»می‌نویسد. «مقصود از اموالکم در آیه شریفه، اموال یتیمان است امّا اینکه خطاب به اولیای آنها می‌فرماید مالهای شما،‌ با عنایت به این است که مجموع ثروت موجود در جهان متعلق به مجموعة اهل دنیاست و مصلحت عمومی اجتماع که بر پایه مالکیت شخصی استوار است، اقتضا می‌کند هر فردی از جامعه مالک جزئی از کلّ مال باشد پس بر همگان لازم است توجه داشته باشند که آنها یک مجتمع واحدند و مجموعة ثروت روی زمین برای تمامی آنهاست و بر هر یک وظیفه است تا از آن حفاظت و پاسداری نمایند و از اینکه انسانهای غیرعاقل و بی‌کفایت مانند کودک یا دیوانه بر آن مسلّط شوند و ان را به تباهی بکشند ممانعت به عمل آورند». با توجه به آنچه گذشت یک ملت رشید و پیشرفته نسبت به اموال عمومی و بیت المال بیش از اموال شخصی اهتمام قائلند و از هدر دادن و اتلاف آن پرهیز می‌کنند
اهمیت اموال عمومی (بیت  المال)حراست و نگهداری از بیت المال که مربوط به همه جامعه است از لازمترین امور و خیانت در آن از بدترین اقسام خیانت است،‌ این کار یک عمل ضد اخلاقی، ضد اسلامی و خلاف وجدان است. علی(ع) در اهمیت بیت المال و اموال عمومی جامعه در دورانی که کرسی خلافت جامعه را بر عهده داشتند مطالبی دارند که شایسته توجه است در این قسمت برخی از آن مطالب ذکر می‌گردد.1- آن حضرت در پاسخ عبدالله بن زمعه از اصحابش که تقاضای سهم بیشتری از بیت المال داشت فرمودند: «انّ هذا المال لیس لی و لا لک و انّما هو فی المسلمین و جلب اسیافهم فان شرکتهم فی حربهم کان لک مثل حَظّهم و الاّ فجناه ایدیهم لا تکون لغیر افواههم».
«این مال نه از آن توست نه از آن من بلکه غنیمت مسلمین و اندوختة شمشیرهای ایشان است پس اگر با آنها در کارزارشان شریک بودی تو هم مانند آنها نصیب و بهره برده‌ای وگرنه ترا بهره‌ای نیست زیرا چیده دست آنها برای دهان دیگران نیست».
2- آن حضرت به بعضی از کارگزارنشان نوشتند: «ادقوّا اقلامکم و قاربوا بین سطورکم واحذفوا عنّی فضولکم و اقصِد و اقصد المعانی و ایّاکم و الاکثار فانّ اموال المسلمین لا تحتمل الاضرار».«نوک قلم‌هایتان را ریز کنید، سطور را به هم نزدیک کنید، کلمات زیادی را نسبت به من‌ (در نوشتن گزارش) حذف کنید محتوی و مفهوم اصلی را بیان کنید. از زیاد نوشتن بپرهیزید، به درستی که اموال مسلمین قبول ضرر نمی‌کند».3- قال علی (ع): «الا من اعظم الخیانه خیانه الامّه». «همانا بالاترین خیانت، خیانت به مردم است».ذکر این نکته ضروری است که خیانت به اموال عمومی و بیت المال در چند شکل متصور است.1- زیاده‌روی در مصرف و استفاده از اموال عمومی، بی‌توجهی و بی‌دقتی نسبت به آن.2- استفاده از اموال عمومی و بیت‌المال مسلمین در راه گناه، تفرقه، شایعه سازی، افشاگری اسرار و سودجوئی شخصی، از فاحش‌ترین اقسام اسراف در اموال عمومی است. این که انسان از اموالعمومی و دولتی برای کوبیدن شخصیت دیگران، جوسازی و اشاعه گناه استفاده نماید بدترین خیانت است.
3- استفاده شخصی از اموال عمومی و بیت المال مسلمین. این علاوه بر عنوان اسراف، تحت عنوان خیانت نیز حرام است. سیرة عملی علی(ع) در استفاده از بیت المال بهترین دلیل بر این مطلب است. آن حضرت در هر جمعه بعد از جارو کردن کف خزانه دو رکعت نماز می‌خواند و خدا را شکر می‌گفت و خطاب به آن نماز می‌فرمود:
«ای نماز شهادت بده که از اموال مسلمین چیزی برای خود نگه نداشتم».وقتی طلحه و زیبر برای کار شخصی در مرکز بیت المال بر آن حضرت وارد می‌شوند چراغی که در مقابلش بود خاموش نموده و دستور داد چراغی را از منزل بیاورند وقتی علت را سئوال کردند فرمود:«کان زیته من بیت المال المسلمین لا ینبغی ان نصاحبکم فی ضوئه».«روغن این چراغ از بیت المال بود سزاوار نبود در نورش با شما صحبت کنم».
دائره اموال عمومی و بیت المال بسیار وسیع است به عنوان نمونه مواردی را ذکر می‌نمائیم.
الف) منابع آبی:آب ماده حیاتی است که در طول حیات انسانها همیشه فکر و نیروهای بشر را جلب کرده است نه تنها بشر بلکه حیوانات نیز سرگردان و به دنبال آن هستند. کمتر نعمتی با آن برابری می‌کند زیرا همه موجودات وابسته به آن هستند. تمدنها، شهرها، آبادانی‌ها و کارخانه‌ها در کنار مناطق آب‌خیز ایجاد شده است. این نعمت مهمّ به صورت وافر در دل خاک به ودیعه گذاشته شده است قرآن مجید و روایات نیز به اهمیت این ماده حیاتی اشاره کرده است. آب نقش حیات بخشی، طهارت و شرب را دارد قرآن مجید می‌‌فرماید:1- «و انزلنا من السّماء ماءاً فانبتنا فیها من کلّ زوجٍ کریم» از آسمان آب فرو فرستادیم پس در زمین از هر موجودی زوج رویاندیم. این آیه می‌رساند اساس خلقت و هستی همة موجودات روی آب می‌چرخد.2- «اللّه الّذی من السماء ماءً فاحیابه الارض بعد موتها»اوست خدایی که از آسمان‌ها آب فرو فرستاد پس زمین را بعد از مرگش زنده کرد.این آیه حیات روی زمین را به آب و نزول آن نسبت می‌دهد. آیات متعددی در قرآن مسئله حیات را از آب مطرح کرده است. طبق فرضیه‌های علمی جدید نخستین جوانه‌های حیات در دریاها ظاهر شده است.3- «و انزلنا من السّماء ماءاً طهوراً»از آسمان آب پاکیزه، فرو فرستادیم.
طهور صیغه مبالغه از طهارت و پاکیزگی است یعنی ذاتاً پاک است و پاک کننده نیز می‌باشد. علاوه بر حیات‌بخشی.
اسراف در آباسراف و زیاده‌روی در مصرف آب موجب ضرر عظیم بر مردم و جامعه می‌شود. این نعمت بزرگ متعلق به همگان است. اگر چه منابع زیادی آبی فراوانی در زمین وجود دارد امّا مشروب کردن و تصفیه و فرستادن آن به منازل مخارج زیادی را برای دولت در بر دارد. در موقعیتی که افرادی از آب سالم محروم هستند، اسراف در مصرف آب، هدر دادن آن، پر و خالی کردن روزانة استخرهای شخصی، حرام و کفران این نعمت محسوب می‌شود. قرآن کریم می‌فرماید:«افرایتم الماء الذی تشربون أانتم انزلتموه من المزن ام نحن المنزلون لو نشاء جعلناه اجاجا فلو لا تشکرون».«آیا آبی را که می‌نوشید دقت کرده‌اید آیا شما آن را از ابر فرو فرستادید یا ما. اگر بخواهیم آن را شور قرار می‌دهیم پس چرا سپاس نمی‌گوئید».این آیه وجدان انسان را در برابر یک سئوال اساسی قرار می‌دهد تا روح شکر و سپاس و مصرف معقول این نعمت در مسیر خود و جلوگیری از اتلاف آن در انسان ایجاد نماید. از این رو می‌فرماید:
آیا در مورد آبی که مایه حیات شماست و پیوسته آن را می‌نوشید فکر کرده‌اید چه کسی به آفتاب فرمان داد بر قعر اقیانوسها بتابد و از میان آبهای شور و تلخ تنها ذرات آب خالص، شیرین و پاک از هر گونه آلودگی را جدا و به صورت بخار به آسمان بفرستد. چه کسی به این بخار دستور داد به هم فشرده شود و قطرات ابرهای باران را تشکیل دهد؟ چرا سپاس نمی‌گوئید! چرا با اسراف و هدر دادن کفران می‌کنید؟ در روایت داریم:
«ان النبی (ص): اذا شرب الماء قال الحمداللّه الذی سقانا عذباً فراتاً برحمته و لم یَجعَله ملحاً اجاجاً بذنوبنا».«همانا رسول اکرم هنگامی که آب می‌نوشید می‌فرمود حمد خدا را که به ما آب شیرین و گوارا داد و آب را شور و تلخ به سبب گناهان ما قرار نداد».روایات نیز از اسراف در آب حتی دور ریختن ته مانده آب نهی کرده است.1- عن ابی عبداللّه (ع): «ادنی الاسراف هراقه فضل الاناء و ابتذال ثوب الصون والقاء النوی».امام صادق (ع) می‌فرماید: «کمترین اسراف ریختن اضافی آب، پوشیدن لباس آبرو در منزل و انداختن هستة خرما است.2- قال الصادق (ع): «ان لله ملکاً یکتب سرف الوضوء کما یکتب عدوانه».امام صادق (ع) می‌فرماید: همانا خدا فرشته‌ای دارد که اسراف در وضو را می‌نویسد چنانکه اسم دشمنانش را می‌نویسد.3- عن عبدالله بن عمر مرَّ رسول اللّه (ص) بسعد و هو یتوضأ فقال لا یسرف یا سعد قال افی الوضوء سرف قال نعم و ان کنت علی نهر جار»رسول اکرم (ص) در مسیر با سعد برخورد کردند و فرمودند: ای سعد اسراف نکن. سعد گفت: یا رسول اللّه آیا در وضوء هم اسراف است. حضرت فرمودند: آری اگر چه در کنار نهر جاری باشی.
4- قال علی (ع) «ان السرف امر یبغضه اللّه.... حتی صب فضل شرابک»
علی (ع) در ضمن حدیثی می‌فرماید: «اسراف چیزی است که خدا مبغوض می‌دارد حتی دور ریختن اضافة آب».اگر در مصرف آب برای وضو آن هم کنار نهر جاری و دور ریختن زیادی آب در ظرف اسراف است به درجة اولی ساعتها شیر آب را بازگذاشتن و هدر دادن آن اسراف محسوب می‌شود. تذکر این نکته ضروری است که در مصرف آب نباید پولی را که دولت از مصرف کننده در مقابل آن دریافت می‌کند مدّ نظر داشت زیرا این گونه امور خدماتی هستند که دولت به مردم ارائه می‌کند و آنچه از آنها دریافت می‌کند در مقابل آن با هزینه تمام شده قابل مقایسه نیست. بر این اساس اگر چه انسان با حق اشتراک و پرداخت آب بها مبلغی را می‌پردازد اما این به این معنی نیست که تمام قیمت را پرداخته و مجاز است به هر شکل می‌خواهد مصرف کند. برای این گونه امور سوبسید پرداخت می‌شود و اسراف در آن علاوه بر عنوان اسراف ضرر به جامعه و بیت‌المال محسوب می‌شود از این رو امام خمینی(ره) می‌فرماید: زیاده‌روی در مصرف آب موجب ضمان می‌گردد و حرام است.
برای روشن شدن اهمیت این موضوع توجه به آمار زیر خالی از فائده نیست. «بررسی‌ها و پژوهش‌های کارشناسان نشان می‌دهد میانگین مصرف آب در ایران در ازای هر یک نفر جمعیت 2 متر مکعب (2 هزار لیتر) است این رقم بیش از حد معمول و مورد نیاز در مقایسه با جوامع پیشرفته صنعتی که به طور متوسط روزانه 750 لیتر آب مصرف می‌کنند نگران کننده است این نگرانی زمانی آشکارتر می‌شود که بدانیم برای انتقال، پالایش و توزیع هر متر مکعب آب معادل 300 – 200 ریال هزینه به دولت تحمیل می‌شود. در حال حاضر به دلیل محدودیت منابع آبی، کشور ما در مرز بحران قرار دارد و اگر در مصرف بهینه آن تلاش همگانی و همه جانبه نکنیم باید منتظر بحرانهای شدیدتری باشیم. آبی که با اولین چرخش شیر آب در دست ما روان می‌شود حاصل تلاش‌ها و هزینه‌های کمرشکن است. اگر در سال 1990 تنها 26 کشور در شمال خاور و جنوب آفریقا و برخی مناطق خاورمیانه از کمبود آب رنج می‌برده‌اند شمار این سرزمین‌ها تا 25 سال بعد از سال 2000 به 65 کشور می‌رسد».
ب) برق
از نعمات مهمّ و قابل توجه که در زندگانی بشر موجب تحولات بزرگی گشته است برق است. این نعمت عظیم که آن را بشر با قدرت تفکری که خدا در اختیار او گذاشته است کشف نمود، آن چنان تأثیر چشم‌گیری در زندگی بشر ایجاد نمود که شاید کمتر اختراعی چنین نقشی داشته باشد برق مانند صاعقه‌ای در ظلمت و تاریکی جهان درخشید و پرده جهل را از دیدگان بشر برداشت. انسان به کمک برق به صنایع و خدمات دیگر دست یافت. نقش برق در جامعه امروزه مانند نقش خود در رگهای بدن است. برق امروزه از کوچکترین وسایل زندگی تا قوی‌ترین دستگاهها در کارخانه‌ها، بیمارستانها و مراکز دیگر را شامل می‌شود. برق امروزه مترادف روشنایی فقط نیست بلکه اساسی برای همة حرکت‌های کشاورزی، صنعتی و خدماتی است. سودمندترین اختراع بشر که متعلق به همة مردم است برق است که جزء اموال و ثروتهای عمومی و ملّی است افراد زیادی از این نعمت محروم هستند. تأسیس نیروگاههای حرارتی و توربین‌های آبی میلیونها تومان هزینه دارد. زیاده‌روی در مصرف این نعمت بزرگ ضررهای فراوانی دارد. اگر چه در زمان ائمه دین و صدر اسلام برق به شکل فعلی وجود نداشته و تنها روشن کردن شمع یا چراغ مطرح بوده است. اما به طور مسلّم روایات نهی از اسراف که عام است شامل آن می‌شود.
1- قال علی‌(ع) «کلَّ مازاد علی الاقتصاد اسراف».علی (ع) می‌فرماید: آنچه بیش از حد کفاف باشد اسراف است.2- قال علی (ع) «ما فوق الکفاف اسراف».علی(ع) می‌فرماید: آنچه بیش از حد کفاف باشد اسراف است.
این ادله عام است شامل همه موارد خروج از حد اعتدال و قصد می‌شود. روشن نمودن دهها لامپ، استفاده از چند نوع وسیلة برقی و استفاده از لامپ‌های قوی در روز همه از موارد اسراف است. در این جا متذکر می‌شویم در مصرف برق نباید پولی را که دولت از مصرف کننده دریافت می‌کند  در نظر گرفت زیرا اینها خدماتی هستند که با سوبسید و پرداخت وجوه از طرف دولت واگذار می‌شود. روشن کردن یک لامپ با توجه به هزینه بالای نیروگاهها و سایر ابزار و وسایل چندین دلار برای دولت هزینه دارد. از این رو زیاده‌روی در مصرف آن ضمن آن که اسراف و تبذیر است موجب ضرر به سرمایه‌های ملّی کشور نیز می‌گردد.
اضرار به دیگرانذکر این نکته در  اینجا ضروری است که زیاده‌روی در مصرف آب و برق علاوه بر عنوان اسراف به عنوان ضرر به دیگران نیز حرام است. به عبارت دیگر زیاده‌روی در مصرف آب و برق و مانند آن دو عنوان و حیثیت دارد و به هر دو عنوان حرام است. یکی عنوان اسراف از نظر زیاده‌روی در مصرف و هدر دادن. دوّم عنوان ضرر به غیر است زیرا زیاده‌روی در مصرف آب و برق موجب قطع آن و ضرر به دیگران می‌گردد، موجب قطع برق کارخانه، بیمارستان و مراکز صنعتی و دولتی و خانه‌های مردم می‌گردد و این ضرر به دیگران است. از طرفی موجب محرومیّت مناطق دیگری از این نعمت می‌شود در همین رابطه فقهاء بزرگوار تحت عنوان قاعدة لاضرر احکامی دارند مرحوم شیخ انصاری می‌فرماید:«اگر مالکی در مال خود تصرف کند در صورتی که احتمال قوی بدهد این تصرف موجب ضرر به انسانی می‌شود جایز نیست زیرا در جواز این عمل ضرر بر دیگری است در حالی که منع نمودن صاحب مال از تصرف بیهوده باعث ضرر او نمی‌گردد. کسی که آتشی را بیش از اندازة مورد نیازش برافروزد و احتمال قوی سرایت به اموال دیگران را بدهد اگر سرایت کند ضامن است». بر همین اساس امام خمینی (ره) زیاده‌روی در مصرف آب و برق را موجب ضمان می‌داند.ج) مواد سوختی (نفت و گاز و...)
قسم دیگر از اموال عمومی مواد سوختی است که شامل نفت، گاز، بنزین، گازوئیل و مانند آن می‌شود. به عنوان نمونه نفت مهمترین منبع تأمین انرژی در جهان کنونی است. نفت این طلای سیاه نقش فراوانی در اصلاح امور مادی مردم دارد. منابع نفتی اگر چه در سطح دنیا و در نقاط مختلف زمین پراکنده است ولی به لطف خدا در کشورهای اسلامی این نعمت بیشتر وجود دارد. مسلمین با توجه به حساسیت این منابع و نیاز دنیای استکبار به این کالا قادرند به اهداف سیاسی و اقتصادی بزرگی دست یابند. زیاده‌روی در مصرف این کالای ارزشمند و زیاده‌روی در صادرات آن از موارد اسراف محسوب و موجب ضرر بر نسل‌های آینده خواهد بود. صرفه‌جویی در مصرف و صادرات آن به فرزندان و اعقاب این ملت نیز فرصت بهره‌برداری خواهد بود. از طرفی استخراج، تصفیه و آماده‌کردن آن برای مصارف خانگی هزینه زیادی را برای دولت خواهد داشت.
آمار سخن می‌گویددر طول دو دهة گذشته 90% درآمد ارزی کشور از محل نفت تأمین و صرف واردات کالاهای مصرفی و تجهیزات صنعتی شده است. در حال حاضر مصرف داخلی روزانه 400/1 میلیون بشکه است که این میزان با مصرف حدود 800 هزار بشکه گاز در حدود 2 میلیون و 300 هزار بشکه نفت می‌شود که در ازاء بودجة مصرفی برای آن هیچ درآمدی نداریم سرمایه‌گذاری را هم که حساب نکنیم حدود 20 هزار میلیارد ریال از بیت‌المال بابت مواد سوختی به طور مجانی از ذخائر کشور برداشته می‌شود».«ساخت و آماده کردن پالایشگاههای کشور مخارج و هزینه‌ای زیاد دارد به عنوان مثال پروژة پالایشگاه بندرعباس که در حال حاضر در دست اجراست با قراردادی در حدود 1243 میلیون دلار با یک شرکت ایتالیایی با ظرفیت 232 هزار بشکه در روز در حال ساخت است».با توجه به هزینه بالای پالایش و تصفیه، پرداخت سوبسید سنگین و محدودیت ذخائر نفتی باید مصرف داخلی و صادرات آن کنترل شده باشد و از مصرف بی‌رویه و هدر رفتن آن جلوگیری شود. این منابع اگرچه فراوان است اما متعلق به همة نسل‌هاست و محدود است. اگر مصرف بی‌رویه و کنترل نشده صورت گیرد در مدت کوتاهی این سرمایة عظیم از دست رفته و عواقب سختی خواهد داشت. حفاظت و مراقبت کامل در مصرف و صرفه‌جوئی امکان استفاده و برخورداری از آن را به نسل‌های آینده خواهد داد 
  پیشنهاداتبرای نیل به مناسبترین الگوی نان، لزوم تعیین کیفیت و ارزیابی موارد زیر پیشنهاد می‌گردد:فرآیند نان: درجه استخراج آرد، تخمیر (زمان و نوع)، پخت (درجه حرارت و زمان)، زمان قابلیت نگهداری نان (در نانواییها و منازل)، ارزش تغذیه‌ای: میزان پروتئین، تعیین کیفیت پروتئین، ویتامینها و املاح، قابلیت دسترسی آنها بویژه عناصر آهن، روی، کلسیم، میزان و نوع فیبر، میزان اسید فیتیک و تأثیر فرآیند برآن، مطلوبیت، میزان پذیرش، شکل و حجم، پوکی و تخلخل، شرایط ارگانولتپیک
آن، میزان ضایعات نان، موارد بهداشتی: آلودگی میکروبی و شیمیایی نان در طول فرآیند، سهولت تولید و دسترسی به آن ، هزینه و قیمت عرضه آن
برای حل مشکل آرد اولین کاری که بایستی انجام شود، شامل بررسی کامل در مورد آرد مناسب برای محصولات مختلف و کیفیت و ویژگی آنها می‌باشد. حدود و مشخصات کلی آرد برای انواع نانهای حجیم، انواع بیسکویت و کراکر و شیرینی، انواع ماکارونی، اسپاگتی و … مشخص می‌باشد ولی در مورد نانهای سنتی ایران از قبیل سنگک، تافتون، لواش و بربری لازم است مشخصات آردهای مختلف تهیه شود. مواردی که در این زمینه می‌بایستی مورد توجه قرار گیرد به شرح زیر می‌باشند:تعیین میزان و کیفیت نانوائی لازم برای هر یک از آردهای مورد مصرف انواع نان.تعیین درجه استخراج لازم برای هر یک از آردهای مورد مصرف انواع نان.تعیین درجه نرمی یا اندازه ذرات لازم برای هر یک از آردهای مورد مصرف انواع نان.تعیین میزان جذب آب لازم برای هر یک از آردهای مورد مصرف انواع نان.تعیین میزان آسیب دیدگی نشاسته برای هر یک از آردهای مورد مصرف انواع نان.تعیین میزان رنگ برای هر یک از آردهای مورد مصرف انواع نان.
انواع مناسب گندم جهت تولید انواع آرد مورد نیاز انواع نان
برخلاف کشورهای توسعه یافته که سوبسیدها عمدتاً متوجه تولید کنندگان بویژه تولید کنندگان محصولات کشاورزی می‌باشد، در کشورهای در حال توسعه هدف از برقراری سوبسید کمک به گروههای کم درآمد شهری می‌باشد. یکی از مهمترین انتقاداتی که به نظام کنونی سوبسید نان در ایران می‌شود آن است که سوبسید به طور یکنواخت به همه گروهها صرفنظر از درآمد آنان تعلق می‌گیرد. در صورتیکه از روش هدف بندی مستقیم در نظام سوبسید استفاده شود، می‌توان هزینه دولت را به میزان قابل ملاحظه‌ای کاهش داد و سوبسید را به گروههایی داد که مستحق دریافت آن باشند پژوهشگرانی که اثرات حذف سوبسید را با فرض ثابت بودن دیگر شرایط فعلی تهیه و توزیع آرد و نان مورد مطالعه قرار داده‌اند به این نتیجه رسیده‌اند که حذف سوبسید سبب گرانی فوق العاده نان خواهد شد. اما با علم به اینکه هزینه تولید (کارگر، آب، برق، مواد سوختنی و …) که بخش عمده‌ای از قیمت تمام شده نان را شامل می‌شود روند صعودی داشته، تثبیت قیمت آرد مصرفی نانوایان نمی‌تواند تثبیت قیمت نان را به دنبال داشته باشد. گو اینکه درچند ساله اخیر، قیمت نان علی رغم ثابت بودن بهای آرد مصرفی افزایش داشته است. برای جلوگیری از افزایش قیمت نان دو راه در پیش رو می‌باشد:
1- حفظ شکل فعلی تهیه و توزیع و افزایش مقدار سرانه سوبسید، که در کوتاه مدت کار ساز لیکن در دراز مدت غیر ممکن است.2- روی آوردن به کنترل‌های دیگر نظیر بهبود کیفیت ، و چنانچه با افزایش مرغوبیت نان مقدار           دور ریز کم شود طبعاً از هزینه‌ نان مصرفی کاسته خواهد شد.
امروزه در غالب کشورهای دنیا برای بهبود کیفیت نان و افزایش زمان ماندگاری آن، از مواد افزودنی بسیار متنوعی کمک می‌گیرند دلایلی که بخاطر آن این مواد افزودنی در فرمول بکار برده می‌شوند عبارتند از: حفظ کیفیت محصولات، افزایش جذابیت محصولات، حفظ تازگی محصولات، اصلاح تفاوت کیفیت مواد خام مصرفی (آرد و …)، تسهیل در مکانیزاسیون تولید محصولات. از بین مواد افزودنی مختلفی که به نان برای رسیدن به اهداف فوق اضافه می‌شوند می‌توان از امولسیفایرها نام برد. دسته‌ای خاص از امولسیفابرها سورفکتنتها (Surfactant) هستند که امروزه بطور بسیار گسترده‌ای در کشورهای مختلف به نان افزوده می‌شوند مهمترین خواصی که از افزودن این مواد به نان انتظار می‌رود عبارتند از: بهبود حمل و نقل خمیر و تقویت استقامت آن، بالا بردن درصد جذب آب خمیر، بهبود پاسخ خمیر به زمان استراحت، شوک و عمل تخمیر، بهبود کیفیت، بافت و مغز نان شامل: رنگ روشنتر و بافت اسفنجی بهتر و یکنواختر، بالا بردن خاصیت ورقه پذیری نان، بهبود کیفیت پوسته نان، امولسیفیه کردن چربی ها در نان و در نتیجه کاسته شدن از مقدار روغن مصرفی، قرینه شدن و یکنواختی محصولات، بالا بردن عمل تولید گاز در زمان تخمیر و در نتیجه کاسته شدن از مقدار مخمر مصرفی، سریعتر شدن زمان تخمیر و بالا بردن حجم نان تولیدی، افزایش زمان ماندگاری نان. با توجه به مشکلات و مسائل مطروحه فوق ارتقاء مهارتهای حرفه‌ای شاغلین در این بخش که در حدود پنجاه و چهار هزار واحد نانوائی و به تعداد حدود دویست و هفتاد هزار نفر را شامل می‌شود، ضروری می‌باشد که این آموزشهای فنی و حرفه‌ای و بهداشتی می‌تواند در کاهش ضایعات تولید، ارتقاء کیفیت محصول تولیدی و بهبود شرایط بهداشتی کار بسیار مؤثر باشد که در نهایت ارتقاء سلامت جامعه را بدنبال خواهد داشت. هدف دادن آموزشهای لازم در مورد مسائل تکنولوژی تولید و رعایت نکات بهداشتی به کارگران شاغل در این بخش است که متأسفانه شاغلین این بخش را اغلب افراد بدون تجربه و کم سواد تشکیل می‌دهند. برای اجرای چنین دوره‌هایی احتیاج به مواد و وسائل ذیل خواهد بود.
1- تهیه جزوات آموزشی و فراهم کردن ابزارو تجهیزات مورد لزوم برای آموزشهای کارگاهی2- اجرای آزمایشی جزوات تهیه شده برای پیدا کردن نواقص کار و انجام اصلاحات لازم3- تربیت افرادی که بتوانند بعنوان مربی در مراکز مختلف دوره‌ها را اجرا نمایند.
4- اجرای دوره‌های آموزشی و صدور مدارک کارورزی مختلف بعنوان مثال استاد کار درجه یک و دو و سه و غیره به آموزش دیدگان
نتیجه گیریبا توجه به اینکه نان پرمصرفترین ماده غذائی در کشور ما می‌باشد و هر فرد بطور متوسط روزانه حدود 300 گرم نان را به مصرف می‌رساند لزوم توجه به این ماده با ارزش غذایی بر همگان روشن و امری اجتناب ناپذیر است و با در نظر گرفتن مثل معروف «عقل سالم در بدن سالم» و توجه به سلامت افراد جامعه و شعار پیش گیری بهتر از درمان است می‌توان زیانهای اقتصادی را که از بابت مصرف نان غیر مطلوب متوجه کشور می‌شود را که رقمی بسیار بالا است، تصور نمود. وجود صف‌های طویل و نانهای با کیفیت پائین در نانوائی‌ها، علی رغم پرداخت سوبسید و کنترل اداری گوناگون، نشانه وجود بیماری در سیستم تهیه و توزیع نان می‌باشد. دولت همه ساله برای تثبیت قیمت نان مبالغ کلانی سوبسید می‌پردازد و پائین بودن نسبی قیمت نان باعث جانشینی آن بجای سایر مواد خوراکی در جیره غذایی و حتی در بعضی مناطق باعث جایگزینی آن در جیره غذایی دامها بجای علوفه شده است و از طرف دیگر دور ریز نان خصوصاً در سالهای اخیر بدلیل کاهش مرغوبیت آن فوق العاده افزایش یافته است و همراه با مقدار نانی که هر خانوار دور می‌ریزد مقداری از سوبسید پرداختی دولت نیز دور ریخته می‌شود و چنانچه با افزایش مرغوبیت نان مقدار دور ریز کم می‌شود، طبعاً از هزینه‌ نان مصرفی کاسته خواهد شد. تهیه و تولید نانهای سنتی بصورت فعلی با توجه به مسائل بهداشتی، نارسائی‌های تغذیه‌ای، مشکلات اقتصادی و مسائل تکنولوژیکی، نمی‌تواند بهمین صورت ادامه یابد و چنانچه قرار باشد این وضع ادامه یابد دولت ناگزیر خواهد شد بصورت فرآینده‌ای میزان سوبسید و سایر امکانات را به این بخش اختصاص دهد. بنابراین باید با بکارگیری روشهای نوین، تکنولوژی تولید و مصرف نان را تغییر داده و از صورت فعلی خارج و روند کاملتری را جایگزین نمود. 


خبرگزاری فارس:اصلاح الگوی مصرفی، تلاشی جامع نگر، مدبرانه، هوشمند، دامنه دار از گذشته و به سوی آینده را می طلبد که عزم مجموعه انسان های از فرد بنگاهی، خانواری تا مجموعه های دولتی و ملی از حوزه های علمی تا دانشگاهی و دیگر مراکز علمی، تقنینی، قضایی، برنامه ریزی، اجرایی و نظارتی را می طلبد.

مقدمه :
از جریان هاى متعدد توسعه اقتصادى، اجتماعى و سیاسى صد ساله اخیر ایران؛ جمعیت کشور در پدیده هاى مهمى چون تولید ملى، مصرف ملى، تجارت کشور و سرمایه گذارى تحولات ساختارى چشمگیرى تجربه کرده است که متاسفانه غیر از چندین مقاله توصیفى محدود در هیچکدام از موضوعات مزبور تحلیل هاى جامع نگرانه از علل، ریشه ها و مولفه هاى موثر و آثار پیچیده تبعى از چنین تحولاتى اسناد علمى قابل ذ کرى در دسترس نیست .یکى از موارد مهم که در عین حال سیاسى تر نیز مى باشد تحولات اتفاق افتاده در مصرف کشور است .به صورت کلان نگر پدیده مصرف در ایران در طى صد ساله گذشته به تدریج از یک الگوى فرهنگـى کاملاًملـى -اسلامى و داخلى به یک الگـوى فرهنگى مخلـوط و مر کب از مجموعه هـاى فرهنگى داخلـى و خارجى تبدیل شده است .کمترین نماد این تحولات تعدد کالا به حد دویست هزار و تنوع و تکثر مصرفى است که همین تغییرات تدریجى داراى آثار و تبعات متعدد اقتصادى، اجتماعى و مخصوصاً سیاسى پیچیده و در عین حال خزنده و کم محسوس در زمان اتفاق بوده است به نحوى که در شرایط فعلى اعمال تغییرات اسلامى - ملى محور حتى به شرط ضرورت در پدیده مصرف فعلى چیزى سخت و در شرایطى غیر ممکن مى نماید .بدین قرار هر گونه تلاش هدفدار در اصلاح پدیده مصرف نیازمند کنکاشى عمیق، طراحى و برنامه ریزى مدبرانه و از همه مهم تـر نیازمند اجرا و مدیریتى هوشیارانه است .براین مبنا در این نوشتار ابتدا مرورى از تعری مصرف، مولفه هاى موثر در مصرف، تعری فرهنگ، تنوع و طبقه بندى فرهنگى ، نقش فرهنگ در شکل گیرى ، تداوم و تغییر الگوى مصرف مولفه هاى موثر در فرهنگ صحیح مصرف و تعری فرهنگ صحیح مصرف پرداخته مى شود؛ تا با این زمینه سازى هاى مقدماتى رهنمودهاى راهبردى جهت اصلاح الگوى صحیح مصرف ملى در سطح خانوار و بنگاه و در حوزه هاى بخش خصوصى و عمومى ارائه شود .

مصرف چیست؟
تغییر شکل تدریجی و ناگهانی کالا و خدمت در دسترس برای رفع یک نیاز یا کسب یک مطلوبیت ساده ترین مفهوم مصرف است. کنکاشی کارشناسانه به پدیده مصرف؛ غذا، لباس، مسکن، خودرو، انواع و اقسام خدمات از جمله شهری و حتی استفاده از مواد منفجره صحت تعریف فوق را به نمایش می گذارد. برای فهم، هدایت و مدیریت معقول مصرف باید پاسخی علمی به سوالی به شرح:« مولفه های اثرگذار در پدیده مصرف فردی، خانوار، بنگاه و ملی چیست؟» پیدا شود. در این راستا نظریه های اقتصادی و رفتاری مهمی برای تشریح جنبه های خرد و کلان پدیده مصرف بر مبنای مشاهدات و مطالعات میدانی ارائه شده است، ولی تاکنون به لحاظ اثر اقتضاء در این پدیده اجماعی محسوس در دسترس نیست. اما به دلیل هدف این نوشتار و اینکه هر کدام از نظریه ها مستقیم و غیرمستقیم اثر فرهنگ را نتوانسته اند رد کنند بنابراین باید دید که فرهنگ چیست و با چه مکانیزمی موجب خود پدیده مصرف و دینامیزم، پویایی و تحول در این پدیده مهم مصرف می شود.

فرهنگ چیست؟
به لحاظ لغوی فرهنگ انگاره و الگوئی جامع از دانش انسانی شامل باورها، دانش رفتارها، مجموعه ای از عادات، ارزش، اخلاق و الگوهای انجام اعمالی خاص منعکس در نهادهای گوناگون اجتماعی است. از دشواری های موجود در خود علم و فرهنگ تعریف فحوائی خود فرهنگ است. با توجه به اصول تعاریف معتبر که می گوید تعریفی معتبر است که پیامدار، جامع و همپوشان و کوتاه باشد، علیرغم دسترسی به حدود 164 نوع تعریف از فرهنگ هنوز در تعریف فحوائی فرهنگ اجماع نیست. برای این پیچیدگی دلایل متعددی است و آن اینکه همگان وجود و اثر و اهمیت آن را دریافته اند ولی به لحاظ وجود و حضور آن در اقتضاء های جغرافیایی و تاریخی متعدد و متفاوت و توجه به اثر آن در رفتارهای گوناگون انسانی، تاکنون اجماعی در میان ارائه کنندگان این تعاریف نیست. ولی در ماهیت و عناصر فرهنگی همآوائی زیاد مشاهده می شود، از جمله اینکه باور و ارزش و اخلاق از عناصر اساسی هر فرهنگی است. بنابراین در رابطه با هدف این مقاله باید پرسید که انواع فرهنگ ها از زوایای دید متفاوت چیست؟ دارای چه ساختار و سیر تحولی است. فرهنگ مصرف چیست، آیا در فرهنگ مصرف نیز بمانند هر پدیده حیاتی دیگر چرخه حیاتی وجود دارد و فرهنگ دارای مراحل آفرینش، رشد و افول است و اگر پاسخ مثبت است، مولفه های چنین چرخه در فرهنگ ها چیست و چگونه می توان از گذر اثرگذاری در این مولفه ها اصلاحاتی بسامان در چنین پدیده هایی را بوجود آورد و به پایداری این اصلاحات نیز اندیشه کرد.

انواع فرهنگ ها چیست؟
در این مقوله طبقه بندی، فرهنگ های متعدد مطرح هستند. در اینجا توجه به منشأ، ساختار و نتایج انواع فرهنگ ها است. به لحاظ منشأ، فرهنگ ممکن است الگویی ملی به ارث رسیده از نسل های پیشین همان ملت به صورت مجموعه های دانشی ملی و قومی و منطقه ای و به حالت های عمده فرهنگ و خرده فرهنگ و به صورت های در تعاملات گوناگون همسازگار و ناهمسازگار به همدیگر و با چرخه حیات خاص باشد. نیز ممکن است فرهنگ به صورت فراملی و وارداتی به طریق استفاده محسوس و غیرمحسوس از ابزارهای گوناگون و در عین حال پیچیده فرهنگی با اهداف شفاف و مبهم متعددی باشد. اجمالاً اینکه امروزه به صورت اجبار فرهنگی خاص و بسته در دنیا وجود خارجی نداشته و تقریباً همه فرهنگ ها به نسبت های متفاوت و متعدد در هم تنیده شده و ترکیباتی متفاوت از همه فرهنگ ها با آثار و تبعاتی متفاوت و متعدد است. به لحاظ ساختار، فرهنگ های گوناگون ارزش و ترجیحات متفاوت به عناصر فرهنگ از جمله به عنصر باور، اخلاق، نتایج، پایداری و حتی ناپایداری می دهند و بر این مبنا انواع فرهنگ ها بوجود می آیند. مثلاً در رابطه با نتایج بعضی فرهنگ ها به نتایج آنی مصرف و بعضی دیگر به نتایج پایدار مصرف اندیشه کرده و قرارها و باورهای مربوطه نیز بر این مبنا استوار است. به عنوان مثال موردی، مصرف گرائی مطرح در عموم جوامع امروزی، پدیده مدرنی است که بر مبنای تنظیم معادله مصرف فرد پایه شادابی شخص من و بنگاه من و خانوار من و ملت من با مصرف هر چه بیشتر و با خرید و تصرف مادی همه کالاها و خدماتی که در غایت موارد مصرفی دارند؛ بنیان گذاری شده است. اصالت در مصرف، ترجیح و باور به لذت در مصرف و نتیجه بخش بودن آنی مصرف که خود را به صورت لذت قراردادی- نه واقعی - نشان می دهد. از طرف دیگر در فرهنگ اصالت بقای دینی فرد دین محور پایداری را اساس رفتارهای خود قرار داده و آن را به شرط ماندگاری آثار مصرف تا روز قیامت، پایداری اقتصادی هزینه مصرف در حد توان سامانه، پایداری سلامتی و پایداری محیطی می داند. به صراحت در متون اسلامی اینکه پرخوری و اسراف ذم می شود، ورشکستگی ناشی از مصرف زیاد نفی می شود و همگان توصیه به حفظ محیط می شوند، پیام ها و نشانهایی در رابطه با پایداری آثار حیات تا غایت زندگی را دارد. در فرهنگ اسلامی نه تنها مصرف بلکه همه اعمال انسان با ملاک رستگاری در آخرت تنظیم می شود. کلوا و اشربوا و لا تسرفوا ان المبذرین اخوان الشیاطین و... اگر بتوانیم بفهمیم که اسراف چیست و شیطان چیست، شاید عناصر اولیه و مصادیق فرهنگ صحیح مصرف را بتوانیم دریابیم.

فرهنگ مصرفی چیست؟
الگویی از دانش مصرف انسانی شامل باورها، دانش رفتارها، مجموعه ای از عادات، ارزش، اخلاق و الگوهای خاص مصرف در شرایط گوناگون اجتماعی است، که نماد عملی آن سبد مصرفی روزانه، هفتگی، ماهانه و سالانه هر سامانه از قبیل فرد، خانوار، بنگاه، دولت و ملت است.

چرا به فرهنگ مصرفی اهمیت می دهند؟
زیرا که خیلی از جنبه های حیات متأثر از این مبحث است. همه به نسبت های متفاوت در تعیین و انتخاب الگوی مصرفی خویش به صورت نهفته و غیر محسوس متأثر از این مولفه هستیم. ضمن تجربه مثبت و منفی اثرات متفاوت این فرهنگ مجبور به برخورداری و بعضاً تحمل تبعات گوناگون آن نیز هستیم. تبعاتی که در موارد خاص دارای آثار غیرقابل برگشت تبعی چون خسارات فردی، اقتصادی، اجتماعی، سیاسی و نیز فرهنگی است.

فرهنگ مصرفی صحیح و مولفه های صحت چیست؟
برای بررسی، گزینش و دفاع از فرهنگ صحیح باید ابتدا یک چهارچوب ارزش داوری صحیحی انتخاب کرد که کاری بس دشوار است. پایه این چهارچوب ارزش داوری، نگاهی فلسفی به خود حیات و به فرع حیات یعنی به مصرف است. چرایی حیات در نگاهی فلسفی دامنه های وسیعی از پوچ گرائی - نهیلیزم، تا آرمان خواهی ها بر مبنای اصالت بشر و اصالت خود حیات دارد. این چنین چرایی مصرف دامنه های وسیعی از اصالت لذت در مصرف تا مصرف به خاطر حیات پایدار ادامه دار تا زمان رستاخیز را دارد. از این همه پیچیدگی ها می توان به حداقل مولفه ها به شرح پایداری در سلامت انسانی، پایداری محیط زیست و پایداری اقتصادی که تا حدودی در همه فلسفه ها نیز هماوا است، مفاهمه کرد. بدین قرار فرهنگ صحیح مصرفی فرهنگی است که در غایت انسان را راهنمای خوب به سوی سلامتی بیشتر وی، به سوی پایداری بیشتر محیط زیست حول و حوش خودش و نیز به سوی نیل به تعادل اقتصادی بیشتر در سامانه وی از قبیل فرد، خانواده، بنگاه و ملت باشد.

الگوی مصرفی چیست؟
الگو، موضوعی قابل برگشت و تکرار از چیزها و حوادث گوناگون شامل عناصر تشکیل دهنده آن پدیده است که می تواند به صورت قابل پیش بینی و قابل تکرار درآید. ماهیت خود الگو اطلاعات است که شیوه خاصی از عمل و عکس العمل انسان در اقتضاءهای گوناگون را بیان می کند.
آنجایی که این الگو به مرحله کاربرد و فعالیت تبدیل می شود، جنبه عملیاتی الگو مشاهده می شود. پس جنبه اطلاعاتی و کاربردی الگوی مصرف نیازمند تعاریف ویژه در اقتضاءهای متفاوت و نیز کنکاش در توفیرات موجود و علل و عوامل این توفیرات و نیز توجه به چرخه های به وجود آمده در الگوهای رفتار و عملی این پدیده حساس مصرف است. همین توجه است که می تواند مبنای پاسخ سوالاتی حساس چون: «آیا الگوی مصرفی موجود به لحاظ اقتصادی، اجتماعی و سیاسی الگوی مطلوب، پایدار و مناسبی است؟» باشد.

تحلیل آثار متفاوت مصرف بی رویه آب و برق و انرژی و غذا
مصرف بی رویه آب و برق و انرژی و غذا که فعلاً به نسبت هایی در سطوح فرد و خانوار و بنگاه و به صورت اعم در سطح ملی - بخش خصوصی و دولتی - مطرح است از فرهنگی ناصحیح که تدریجاً در بین ماها نفوذ کرده ناشی است که موجبات پرهزینگی خرد بنگاهی و خانواری و کلان ملی شده و موجبات ناسلامتی های خرد و کلان و موجبات ناپایداری های زیست محیطی، اقتصادی، اجتماعی و سیاسی است که اگر بتوانیم اصالت خود به کار گرفته شده را بفهمیم از همه اول این اصالت فلسفی و فرهنگی نیاز به اصلاح دارد. که در این بین باید که از رهنمودهای اسلام در الگوی مصرف استفاده شایسته ای بشود.

رهنمودهای اسلام در الگوی مصرف
در شرع مقدس اسلام بمانند خیلی از پدیده ها و مسائل بعضی اصول، قواعد و راهنمایی های عام و بعضی دستورالعمل های خاص وجود دارد. در رابطه با پدیده مصارف انسانی انصافاً این مکتب خیلی غنی است، به طوری که شرح مفصل این موضوع تحقیق، مطالعه و تحلیل های تخصصی می طلبد. در رابطه با اصول عام مصرف، شرع مقدس مثل تمام پدیده ها عقلانیت، حلاوت و حلالیت مصرف انسانی را نیز با قواعد امانتداری و لاضرر و ضرر می بیند. بدین شرح که اگر در سامانه مصرف انسانی، مولفه های خود انسان، انواع و اقسام منابع از طبیعت، محصولات، افراد تلاش گر و دیگر مولفه ها درگیر هستند؛ خود مصرف کننده هم در پیش خود و هم در پیش خدا امانت بوده و اصل عدم خیانت به امانت از اصول محکم اسلامی است و از این مبنا حدود مصرف توصیه شده در اسلام دارای دامنه ای است که نباید به خود شخص، به محیط و به جامعه از منظر اقتصادی، اجتماعی و سیاسی موجب ضرر و زیان باشد. در رابطه با دستورالعمل های خاص نیز پرخوری، حرام خواری، ذم می شود.

رهنمودهای آینده
در راستای اصلاح الگوی مصرف که مقام معظم رهبری آن را برای سال جاری مطرح کرده اند، به نظر می رسد که از همه اول یک سامانه هوشمند و متعهد به قواعد اسلامی - امانتدار و ضرر نرسان - مراحل زیر را طراحی، برنامه ریزی، اجرا و کنترل و نظارت کرده و به مصداق کلکم راع به داوری عام بگذارند و با بازخورد نتایج داوری عام به صورت پویا به فکر اصلاح باشند.
1- جمع آوری مستندات علمی و تجربی مصارف ملی کشور در سطح فرد - خانوار و بنگاه - عام - دولت
2- تعیین استانداردهای ملی، اسلامی و بین المللی حدود سلامتی و حدود ضرر هر کدام از مصارف فوق در هر سامانه بر مبنای عوامل شناخته شده اقتصادی، اجتماعی و سیاسی، با برآورد حاشیه های ضرر و خسارت فردی، ملی
3- ریشه یابی علل و عوامل متعدد مصارف فعلی به وجود آمده با مشخص کردن حدود آسیب پذیری
4- ساماندهی های فرهنگی الگوی صحیح مصرف از طریق اصول متقن مهندسی فرهنگی و ترویج مداوم و پویای این فرهنگ، با بازخورد نتایج این فرهنگ سازی
5- ساماندهی های اقتصادی جامع برای حمایت از الگوی مصرفی صحیح
6- ساماندهی های سیاسی جامع برای هدایت کل سامانه به آرمان های اسلامی

جمع بندی
بدین ترتیب از آنچه که از محتوای این نگارش مشخص می شود، اصلاح الگوی مصرفی، تلاشی جامع نگر، مدبرانه، هوشمند، دامنه دار از گذشته و به سوی آینده را می طلبد که عزم مجموعه انسان های از فرد بنگاهی، خانواری تا مجموعه های دولتی و ملی از حوزه های علمی تا دانشگاهی و دیگر مراکز علمی، تقنینی، قضایی، برنامه ریزی، اجرایی و نظارتی را می طلبد که مطمئناً از ضرورت های روز کشور بوده و تأخیر در این مهم موجب ضمان همگانی و مخصوصاً ضمان متعهدین به دلیل احتمال ورود خسارات متداوم، متعدد و دامنه دار به جامعه، به طبیعت و از همه مهم تر خدشه خطرناک به فرهنگ اسلامی است.

نویسنده: رسول محمدر ضایى ا

http://www.farsnews.com/newstext.php?nn=8803041470



جام جم آنلاین: اساسا اصلاح الگوی مصرف را باید از ابعادی چندجانبه نگریست. مفهوم اصلاح الگوی مصرف، مصادیق مصرف نادرست و ریشه‌های مصرف‌گرایی از جمله این ابعاد هستند.

چگونگی شیوه‌های مصرف و شاکله اصلی آنها در اقتصاد اجتماعی مردم ایران بیانگر این واقعیت است که ما جامعه‌ای مصرفی هستیم، در حالی که دیاگرام مصرف ما به هیچ وجه با تولید ملی‌مان متناسب نیست و این شکاف میان مصرف و تولید از طریق درآمدهای نفتی پر می‌شود و به همین سبب از خیل عظیمی از تصمیمات و سیاست‌های عقلانی که در غیاب نفت می‌بایست گرفته می‌شد، مغفول مانده‌ایم.
الف)‌ بررسی مفهومی و تئوریک اصلاح الگوی مصرف
اصلاح الگوی مصرف عبارت است از نهادینه کردن روش صحیح استفاده از منابع کشور به قسمی که سبب ارتقای شاخص‌های زندگی مردم و کاهش هزینه‌ها شده و از این منظر زمینه‌ای برای گسترش عدالت عمومی است. از طرفی الزام مصرف بهینه باعث شده تا علاوه بر پیشرفت علمی ناشی از ارتقای فناوری در طراحی و ساخت وسایل و تجهیزات بهینه مطابق با استانداردهای جهانی، فرصت توزیع مناسب منابع و پیشرفت در بخش‌هایی که کمتر مورد توجه قرار داشته نیز فراهم شود.
نکته قابل تامل آن است که اصلاح مصرف با اصلاح الگوی مصرف تفاوت داشته و نباید آن دو را با هم خلط کرد. در ابتدا سخن از کاهش مصرف مردم نیست، چرا که اصلاح مصرف، یک مبحث مدیریتی است و لذا اصلاح، لزوما به معنای کاهش نیست. حتی در ارتباط با واژه الگو نیز منشأ بسیاری از رفتارها به مردم برنمی‌گردد و نظام مدیریتی آنها را ایجاد کرده است.
واژه مصرف مبتنی بر نیاز و ضرورت است و اگر فرآیند تولید در کنار مصرف نباشد، به بیراهه رفتن است. یکی از علل رواج مصرف‌گرایی در کشوری چون ایران همانا سیاست‌های کشورهای صنعتی است. از آنجا که حیات کشورهای صنعتی به تولیدشان وابسته است، بنابراین با استراتژی‌هایی همچون ایجاد بازارهای جدید برای تولیدات خود و گسترش بازار مصرف با تبلیغات گسترده و پایین آوردن عمر مفید محصولات تولیدی خود و غیرقابل تعمیر کردن آنها که شاکله نوین دکترین استعمار کشورهای در حال توسعه و گذار است، حیات این کشورها را به خود وابسته کرده و موجب افزایش مصرف کالاهای تولیدی خود در میان جوامع شده‌اند. از عوامل مهم دیگر مصرف‌گرایی، مناطق آزاد هستند. با این که برای تسهیل صادرات ایجاد شده، اما به خاطر نبود بسترسازی کافی به منظور صادرات، در عمل به مناطقی برای واردات تبدیل شده‌اند.
کشور چین با آن جمعیت و گستره سترگ جغرافیایی تنها 3 منطقه آزاد و جمهوری اسلامی ایران 31 منطقه آزاد دارد و به نوعی از این لحاظ در دنیا رکورد زده‌ایم. کنترل نشدن مرزها که ارتباط مستقیم با مناطق آزاد نیز دارد مشکل رواج مصرف‌گرایی را مضاعف کرده و تسهیل قاچاق کالاهای مصرفی به کشور را با رقمی حدود 10 میلیارد دلار واردات غیرمجاز، ایران را در جایگاه اول دنیا قرار داده است.
سیاستگذاری نادرست و به عبارتی نبود سیاست و برنامه در سطوح مدیریتی کشور، مصرف نادرست و الگوی نامناسب مصرف در جامعه را دامن می‌زند و پارادایم اصلاح الگوی مصرف که مبتنی بر یک اندیشه توسعه‌گراست را در نهایت به ضد خود تبدیل می‌کند.
اصلاح الگوی مصرف نه از طریق مداخله در تابع مطلوبیت که با تغییر در محدودیت‌های بودجه از طریق اصلاح قیمت به کف خواهد آمد، چرا که این تابع امری درونی و خارج از دست سیاستگذار است و در صورت تاثیرگذاری نیز عملی شدن این تغییر در گرو شکسته شدن حریم خصوصی است.
یکی از راه‌های اصلی این که پی ببریم آیا در رفتارهای مصرفی، اصلاحی صورت گرفته یا خیر، استفاده از معیار بهره‌وری است. از منظر اقتصادی، اصلاح الگوی مصرف ارتباط ارگانیکی با بهبود بهره‌وری داشته و حرکت به سوی طراحی و اجرای نظام اقتصادی کارآمد با مولفه‌های ایرانی ‌ اسلامی از رویکردهای بلندمدت در این عرصه است.
به عبارتی، اصلاح الگوی مصرف با بهره‌وری مترادف و حرکت به سمت هر کدام دستیابی به دیگری را دربر دارد. هرگاه بهره‌وری عوامل نیروی کار و سرمایه، سهم قابل ملاحظه‌ای در تولید ثروت کشور داشته باشند، می‌توان نتیجه گرفت که از پتانسیل‌های تولیدی اقتصادی کشور استفاده مطلوبی شده و مصرف منابع نیز در مسیر و میزان بهینه‌ای واقع شده است.
در مجموع به نظر می‌رسد اولین و مهم‌ترین اقدام ضروری برای اهتمام به اصلاح الگوی مصرف، اما تبدیل این مشترک لفظی به یک مشترک معنایی و ارائه یک تبیین درست از موضوع است؛ چراکه در پرتو یک درک جامع و مشترک، امکان تاثیرپذیری بیشتری بر این مهم میسر خواهد شد. تاکید این نکته از جانب رهبر معظم انقلاب که <فرآیند اصلاح الگوی مصرف شاید به زمانی بیش از 10 سال نیاز داشته باشد> نیز اشاره‌ای به لزوم ساماندهی تفکری عمیق درباره اصلاح الگوی مصرف در جامعه و در سطوح نهادهای مسوول بوده که البته همگان بدان مکلف و مسوول خواهیم بود.
ب)‌ بررسی نقش فرهنگ و ارزش‌های فرهنگی در اصلاح الگوی مصرف
اصلاح، الگو و مصرف، هرسه واژگانی فرهنگی‌اند و پرداختن به ابعاد اقتصادی، سیاسی و اجتماعی فرآیند اصلاح الگوی مصرف بدون در نظر گرفتن مبانی فرهنگی آن، در واقع آب در هاون کوبیدن است.
این نخستین تلقی اشتباه در سال جدید بود که پنداشتند امسال یک سال اقتصادی است. بی‌شک دستگاه‌های فرهنگی کشور درصدر توجه و مخاطب رهبر فرزانه انقلاب بودند؛ چراکه هیچ اصلاح واقعی در عرض یک سال نهادینه نخواهد شد؛ بلکه به رفتاری روزمره و فصلی تبدیل شده که البته سطحی، زودگذر و ناپایدار است. همین مساله که ایشان می‌فرمایند <اگر مسوولان اهل مطالعه نیستند بهتر است مسوولیت هم نداشته باشند...( >26 دی 1377)‌ خود مهم‌ترین ادله مبنی بر نقش پررنگ فرهنگ که رابطه‌ای مستقیم با مطالعه دارد، در امور دیگر مملکتی است. معظم‌له در ادامه همین نکته ناب و خطیر به مطالعه گاه 5 ساعتی خود برای یک نماز جمعه در دوران ریاست‌جمهوریشان اشاره می‌کنند.
امسال باید سال جهش به سمت فرهنگی‌تر شدن جامعه جوان کشور و گسترش کتابخوانی و روزنامه‌خوانی و در نهایت جایگزینی کتاب و روزنامه و اقلام فرهنگی در سبد خرید خانوار باشد.
سیاستگذاری نادرست و به عبارتی نبود سیاست و برنامه در سطوح مدیریتی کشور، مصرف نادرست و الگوی نامناسب مصرف در جامعه را دامن می‌زند
کتب، رسانه‌ها و روابط عمومی‌ها هریک نقش و برد خاصی در افکار عمومی برای فرهنگسازی داشته و بویژه روزنامه‌ها به لحاظ ماندگاری پوشش خبری گزارشی در موضوع متصف، اثر تعیین‌کننده‌تری دارند. برتاباندن اولویت‌های اصلی و به‌روز و راهبردی بخصوص در روند اجرای اصلاح الگوی مصرف، معطوف به رسانه‌ها بوده که پل ارتباطی مردم و مسوولانند و هم‌اندیشی و همیاری مردم جامعه را نهادینه خواهند کرد. رسانه‌ها در حوزه کلان نقش مهم‌تری داشته و با مخاطب عام سر و کار دارند حال آن که روابط عمومی‌ها با مخاطب خاص روبه‌رو بوده و متناسب با شرایط و اقتضائات سازمان‌های متبوع خود ‌‌باید هدفگذاری و عمل کنند. رسانه‌ها واقعیات را به ممتاز و غیرممتاز دسته‌بندی کرده و نظام اولویت را به طور همزمان در آن اعمال می‌کنند. از آنجا که رسانه‌ها در همه حال بر افکار و آراء تاثیر گذاشته و واقعیات را در جهات خاص هدایت می‌کنند، برای مقوله اصلاح الگوی مصرف در اولویت اول افکار عمومی قرار می‌گیرند و در تمام طول سال باید در صفحات اول و آخر خود و حتی در ویژه‌نامه‌ها، ‌فضایی را به این موضوع اختصاص داده تا افراد جامعه با توجه به این حوزه روز خود را آغاز و بسامان کنند.
اصولا آدمی واقعیات را آن‌گونه که هست نمی‌بیند، بلکه آن‌گونه که زبان می‌نمایاند دیده و درک می‌کند. در دوران پست مدرن امروزی که سرعت، حرف اول را می‌زند زبان‌های انسان‌ها همانا رسانه‌ها هستند، چرا که رسانه‌ها استعاره‌ها را ساخته و استعاره‌ها، محتوای فرهنگ‌ها را می‌آفرینند. نقش غالب رسانه‌ها در فرهنگ نه فقط به خاطر بازتاب فرهنگ که با شرکت در فرهنگ‌سازی نیز نمود می‌یابد. از یک‌سو، فرآیندهایی هستند که فرهنگ از آن بیرون آمده و ساخته می‌شود و از دیگر سو در صحنه‌ای بازی کرده که حیات اجتماعی و فرهنگی در آن جریان دائمی دارد.
فرهنگ محصول نیروهای انتزاعی نیست، بلکه شالوده آن بر نظام‌های ملموس علیت است. در الگوی فرهنگ مشترک، فرهنگ خلق شده، تقسیم گشته، تغییر کرده و در نهایت توسط ارتباطات منتقل می‌شود، لذا اولویت‌های رسانه اغلب به صورت اولویت‌‌های جامعه درآمده و آنچه مورد تاکید رسانه‌‌هاست، مورد تاکید انفرادی و اجتماعی مخاطبان رسانه‌ واقع می‌شود.
روابط عمومی‌ها اما به لایه‌های عمیق‌تر و تخصصی‌تر اجتماع وارد شده و برای تحقق اهداف اصلاح الگوی مصرف ذیل سند چشم‌انداز 20 ساله و برنامه پنجم توسعه مدل‌سازی کرده و همگام با دیگر نهادها، اصلاح الگوی مصرف را به مصادیق محسوس، ملموس و اهداف عملیاتی که قابل دستیابی در زمان معین و سنجش‌پذیر باشند، ترجمان کنند.
تردیدی نیست که الگوی مصرف در فرهنگ مصرف وابسته به 2 عنصر کلیدی فرد و جامعه و نیز به روابط متقابل میان آن دو است، زیرا روابط و رفتارهای حاصل از آن ترجمان و تعریف فرهنگ بوده که با اصل همبستگی اجتماعی رابطه‌ای دوسویه دارند.
خلاقیت در اصلاح الگوی مصرف، طی طریق سریع پیشرفت و لذا نقطه آغازین تلاش برای تبدیل آن به الگویی برای تمام فصول است. برای کشوری در حال توسعه همچون جمهوری اسلامی ایران که افق 1404 آن نزدیک است، پویایی و حرکت به سمت کمال، رمز رسیدن است. رسیدن به خودکفایی و صعود پله‌های ترقی که بدون اصلاح الگوی مصرف و جا افتادن فرهنگ آن در جامعه قیاس مع‌الفارق است.
ج) بررسی نقش آموزه‌های دینی در اصلاح الگوی مصرف
ارائه الگوی صحیح و اصلاح الگوی موجود مصرف به معنای حفظ، تقویت، ساماندهی ظرفیت‌ها و امکانات بی‌پایان کشوری است که می‌خواهد در دوره معاصر، تمدن اسلامی را بازسازی و جامعه نمونه‌ای را برای ارائه به دیگر جوامع معرفی کند.
ارائه الگوی صحیح مصرف به معنای ارائه الگوی مدیریت و نظارت در سرمایه‌ها و منابع ملی و توزیع در عرضه آن نیز هست که در آیاتی از جمله در داستان حضرت یوسفع، بدان اشاره شده است؛ بنابراین لازم است با تهیه قوانین و به‌کارگیری درست و اعمال قانون از هرگونه سوءاستفاده در بخش مدیریت (بخصوص مدیریت دولتی) جلوگیری شود که این خود یکی از منابع مهم افزایش ثروت و سرمایه ملی برای دستیابی به شکوفایی و پیشرفت اقتصادی است.
خداوند بصراحت در آیه دهم سوره اعراف از تسلط و مالکیت و حکومت انسان بر زمین و بهره‌مندی وی ازانواع مواهب سخن گفته و از وی خواسته تا با بهره‌گیری درست و مناسب از این نعمات و قدرت در مسیر کمال و تعالی گام بردارد و سپاس و شکر عملی و حقیقی را به این شکل ابراز و اظهار کند. در ضمن از آنجا که هرگونه فعالیت و تصرفی در هر یک از بخش‌های مربوط به تولید، مبادله و مصرف در رشد و شکوفایی اقتصادی بسیار موثر است، مساله تبیین بهترین و کامل‌ترین روش در بخش‌های مذکور مورد توجه قرآن و اسلام واقع شده است.
دکتر فریبرز درجزی

http://www.jamejamonline.ir/newstext.aspx?newsnum=100910143878 
 
 
 


خبرگزاری فارس: در نظام اقتصادی اسلام، برای پرکردن شکاف بین زندگی فقیر و غنی و نیز از بین بردن محرومیت و فقر از جامعه، راه حل هایی وجود دارد که در صورت به کار بستن آن به طور قطع و یقین، در کوتاه ترین مدّت، جهان شاهد نابودی این پدیده شوم حیات بشری خواهد بود. و تحریم اسراف یکی از آن راه هاست.

پیشگفتار
سپاس بی نهایت خداوند بزرگ را و درود فراوان نبىّ گرامی(صلّی الله علیه و آله و سلّم) و اهل بیت پاکش ه را که واسطه فیض الهی و مبلّغان احکام حیات بخش او هستند، و رحمت و رضوان خداوند بر خمینی کبیر، ابرمردی که اسلام را که از زندگی جدا و از جامعه منزوی گشته و از متن اجتماع به حاشیه و از عمل به حرف کشیده شده بود و از میدان حاکمیت و اداره مردم رانده شده و زینت بخش صفحه های کتب گردیده بود، دوباره به صحنه های مختلف زندگی انسان متمدّن امروز وارد کرد.
او با اراده خداوند و دَمِ مسیحایی اش، جهان را به شگفتی واداشت، و آنچه در دیدگاه عده ای محال می نمود، ممکن ساخت. و بار دیگر، اسلام، با صلابت او و انقلاب پرشورش، چون خورشید که از پس ابر برآید، درخشیدن گرفت و جهان را غرق نور کرد.
از آن پس،جهان بشری - که از تشنگی معارف اسلامی جانش به لب رسیده بود - به خطای تأسف بار و طولانی خویش پی برد و پرده غفلت را از دیدگان خود زدود و با شتابی وصف ناپذیر، به سوی بازنگری در این دین نجات بخش قدم برداشت.
اکنون درجهان معاصر، مکتب های فلسفی مدّعی نجات بشر، کمرنگ و بی اثر شده اند و تنها اسلام است که روزنه امید تمامی ملت هاست و اصول اسلامی در همه ابعاد آن مطرح شد، و به راه حلّ هایی که اسلام در زمینه های مختلف نشان می دهد، توجّه می شود؛ به عنوان نمونه، از مشکلات اساسی دنیای امروز، که سالیان متمادی جهان را در دو قطب متضاد قرارداده بود، سیری عدّه ای و گرسنگی افراد بی شماری از انسان های محروم است. آیا این مشکل قابل حلّ است اگر هست راه حلّ کدام است کمونیسم، کاپیتالیسم و یا هیچ کدام.
تجربه دهه های اخیر نشان داد که هیچ یک از این مرام ها قادر به حلّ این مشکل بزرگ و امثال آن نیستند؛ بلکه خود، عامل و مولّد این گونه مشکلاتند، و راهی برای انسان، به جز بازگشت کامل و همه جانبه به اسلام و قوانین حیات بخش آن باقی نمانده است.
در نظام اقتصادی اسلام، برای پرکردن شکاف بین زندگی فقیر و غنی و نیز از بین بردن محرومیت و فقر از جامعه، راه حل هایی وجود دارد که در صورت به کار بستن آن به طور قطع و یقین، در کوتاه ترین مدّت، جهان شاهد نابودی این پدیده شوم حیات بشری خواهد بود. و تحریم اسراف یکی از آن راه هاست که در این نوشتار تا حدودی در مورد آن به بحث و گفت و گو خواهیم پرداخت.

اسراف و روزی.


ممکن است بپرسید: خداوند متکفّل روزی بندگان خویش است، که در این صورت اسراف و عدم آن، چه تأثیری در گرسنگی و یا سیری انسانها خواهد داشت.
در پاسخ می گوییم: خداوند عهده دار تأمین نیازمندی های موجودات روزی خوار خود، از جمله انسان گردیده است، بدین سبب طبیعت و زمین را مخزن تأمین موادّ غذایی و امکانات زندگی قرار داده و راه های استفاده و بهره وری از آن را به مخلوقات خویش آموخته، از این طریق هر موجودی را به سوی تأمین نیازمندی های خویش رهبری می کند؛ امّا در خصوص انسان این تعهّد را در مجموعه نظام تکوین و تشریع به انجام می رساند.
به عبارت دیگر، خداوند متعهد شده تا روزی رسان تمامی افراد بشر باشد و آن را ازطریق سه اصل اساسی تضمین فرموده است:.
1. با به ودیعت گذاردن منابع بی شمار مواد حیاتی در دل طبیعت و قابلیت بخشیدن تسخیر و بهره وری از آن.
2. دادن نیروی فکری و جسمی و قوّه اراده به انسان برای تسخیر و استفاده از این منابع.
3. با ملزم نمودن او برای ایجاد جامعه ای سالم با روابط اجتماعى، اخلاقی و اقتصادی عادلانه به گونه ای که از ضایع شدن حق انسانی به دست انسانی دیگر جلوگیری به عمل آید تا نعمت های خدادادی به وسیله گروهی به زیان گروهی دیگر نابود نشود.
پس در حقیقت مالی که به دست جامعه و یا انسان اسراف پیشه به نابودی کشیده می شود، حقّ انسان های گرسنه و درمانده ای است که به گروهی ناپرهیزگار آن را پایمال می کنند.

ارتباط سه اصل.

نکته ای که در این مورد لازم به توضیح است، به هم پیوستگی و ارتباط موجود بین این سه اصل است؛ زیرا نبود هر یک از آنها کافی است، تا جریان روزی را دچار اختلال سازد؛ حتّی فساد هر کدام ممکن است در دیگری هم تأثیر بگذارد و آن را نیز از اثر انداخته، یا کم اثر نماید؛ به عنوان مثال در جامعه ای که تقوا و عدالت از آن رخت بر بندد، و اسراف و حق کشی در آن رایج شود، طبیعت نیز از دادن امکانات کامل خویش به فرمان الهی دریغ خواهد کرد.
بر طبق روایات رسیده از حضرات معصومین یکی از مهمترین عوامل کمبود برکات زمین، نپرداختن حقّ زکات یعنی در واقع همان روزی فقرا و تهیدستان است که خداوند آن را در اموال صاحبان ثروت قرار داده است.
در حدیث معتبری حضرت امام باقر(علیه السّلام)فرمودند: در کتاب علی(علیه السّلام)یافتیم که رسول اکرم(صلّی الله علیه و آله و سلّم) فرموده است:.
هرگاه از دادن زکات خودداری شود، زمین نیز برکات خویش را دریغ می نماید.(1).
به گفته سعدى:.
زکات مال به در کن که فضله رزرا(2) چو باغبان بزند بیشتر دهد انگور.
البته جریان این قانون درصورتی است که احکام شرعی ابلاغ شده باشد و مانعی هم برای انجام دادن آن، بر سر راه نباشد و جهاتی نیز از قبیل استدراج و تنعّم تدریجی سبب هلاکت ناگهانی و دادن مهلت برای امتحان بیشتر در میان نباشد.
از سوی دیگر، در جامعه ای که در آن عدالت و تقوا و نظامی مبتنی بر رعایت حقوق ضعفا حاکم باشد، طبیعت نیز به فرمان خدا سفره نعمتش را می گسترد و با آن جامعه، همسویی خواهد کرد.در این باره قرآن مجید می فرماید:.
وَلَوْ أنَّ أهْلَ الْقُری امَنُوا وَاتَّقَوْا لَفَتَحْنِا عَلَیْهِمْ بَرَکِاتٍ مِنَ السَّمِاءِ وَاهَرْضِ وَلِکِنْ کَذَّبُوا فَأَخَذْنِاهُمْ بِمِا کانُوا یَکْسِبُونَ؛(3).
اگر مردم آن قریه ها - که به هلاکت ابدی دچار گردیدند - اهل ایمان و تقوا بودند، برکات آسمان و زمین را بر آنان می گشودیم؛ ولی آنها پیام رسولان را تکذیب نمودند و ما نیز آنها را به دلیل کردار زشتشان، گرفتار عذاب خویش ساختیم.
در این خصوص، آیات دیگری هم وجود دارد که در آنها تقوا و عمل به دستورهای الهى، وسیله فراگیر شدن روزی و افزایش نعمت ها شمرده شده، که در این جا مجالی برای ذکر آنها نیست.(4).
بر این اساس، اسراف از این جهت که عملی برخلاف تقوا و ناشی از ستم پیشگی انسان است، گذشته از این که موجب نابودی امکانات زندگی و استمرار محرومیت نیازمندان است، زمینه غضب خداوند و نیز سلب نعمت از فرد و جامعه را فراهم می نماید. امام صادق(علیه السّلام)فرمود:.
إنَّ مَعَ الإسْرافِ قِلَّةُ الْبَرَکَةِ؛(5).
همانا اسراف همراه با کاهش و کمبود برکت - در نعمت های الهی - است.

استدراج مسرفین.

ممکن است بپرسید: چگونه اسراف، و سرپیچی از دستورهای الهی سلب نعمت را در پی دارد، در صورتی که ما شاهد افراد و جوامعی هستیم که با وجود اسراف و تبذیرهای بی شمار، غرق در نعمت و رفاهند و اثری از قحط و کمبود در میان آنان دیده نمی شود.
پاسخ این است که: آن گونه که قبلاً اشاره شد، اسراف و تجاوز از حدود الهی جزیی از علّت زوال نعمت است، نه تمام آن. در حقیقت اسراف و معصیت زمینه ساز سلب نعمت به حساب می آیند؛ گرچه ممکن است، حکمت ها و جهات دیگری پیش آید، تا از تأثیر آن در این خصوص جلوگیری به عمل آورد. در مورد این مطلب قرآن کریم می فرماید:.
فَلَمّا نَسُوا مِا ذُکِّرُوا بِهِ فَتَحْنِا عَلَیْهِمْ أَبْوابَ کُلِّ شَىْ‏ءٍ حَتّی إِذا فَرِحُوا بِمِا أُوتُوا أَخَذْنِاهُمْ بَغتْةً فَاِذا هُمْ مُبْلِسُونَ؛(6).
پس آن گاه که موعظه و هشدارهای پیامبران را به فراموشی سپردند، درهای همه نعمت ها را بر روی آنها گشودیم، تا این که آنان به وجود این نعمت ها شادمان گشتند، ناگهان با دست انتقام خود آنان را برگرفتیم و حسرت همه آن لذّت ها و خوشگذرانی ها بر دل آنان باقی ماند.مرحوم امین الاسلام طبرسی - قدس سرّه - در ذیل این آیه از حضرت علی(علیه السّلام)نقل می کند:.
یَابْنَ آدَمَ، إذا رَأَیْتَ رَبَّکَ یُتِابِعُ عَلَیْکَ نِعَمَهُ فَاحْذَرْهُ؛(7).
ای انسان، هرگاه دیدی نعمت های الهی به سوی توپیاپی فرا می رسد، از او برحذر باشد.
باز ایشان در ذیل همین آیه از حضرت رسول(صلّی الله علیه و آله و سلّم) نقل می کند:.
إذا رَأَیْتَ اللّهَ یُعْطِى عَلَی الْمَعِاصِى فَإنَّ ذلِکَ اسْتِدْراجُ مِنْهُ، ثُمَّ تَلا هذِهِ الآیَةَ؛(8).
هرگاه دیدی خداوند با وجود معصیت به تو نعمت می دهد، این از ناحیه او، استدراج به شمار می رود. آن گاه حضرت این آیه شریفه را تلاوت فرمودند.
استدراج این است که خداوند به انسان و یا جامعه معصیت پیشه فرصت و مهلت کافی دهد و نعمت های بیکران خویش را از همه سو به جانب آنان گسیل دارد، تا آن گاه که فساد و بی بندوبارى، تمامی حیات و زوایای زندگی آنان را در خود گرفت، ناگهان عذاب بی امان او، همه وجودشان را احاطه کرده، در کام خویش فرو برد؛ و چه بسیار اقوام و امت ها در طول تاریخ - که رشته های زیادی از فساد و فحشا در میان آنها رواج داشته - خداوند به جای انتقام فورى، به آنان مهلت داده و به عوض سلب نعمت، نعمتشان را افزون کرده است و زمانی که آنان در این راه به نهایت و اوج خود می رسیدند، حادثه ای مرگبار به فرمان الهی طومار زندگی آنها را درهم پیچیده و نابود می نموده است.
مقصود از ذکر این مختصر، یادآوری این نکته است که مرفّه بودن یک انسان و یا جامعه مسرف و بی بند وبار، نشانه لطف خداوند به آن فرد و یا جمعیت نیست؛ بلکه در حقیقت این نعمت ها و تمدید مهلتها خود جزیی از عذاب الهی برای آنان به حساب می آید؛ زیرا به فرموده قرآن کریم، آنها در این مدّت بر گناه و جرم خود می افزایند و سبب شدّت و افزایش هر چه بیشتر عذاب خداوند، درباره خویش می گردند:.
وَلا یَحْسَبَنَّ الَّذینَ کَفَرُوا أنَّما نُمْلی لَهُمْ خَیْر لأَِنْفُسِهِمْ إِنَّمِا نُمْلی لَهُمْ لِیَزْدادُوا إِثْماً وَلَهُمْ عَذاب مُهین؛(9).
کافران نپندارند که مهلت ما بدان ها برایشان بهتر است. ما به آنها فرصت می دهیم، تا بر گناهان خویش بیفزایند و برای آنان عذابی خوارکننده مقرر گشته است.

سبب تألیف

مدّت ها بود با توجّه به اهمیت این موضوع در نظام اقتصادی اسلام و از سوی دیگر رواج آن در بین قشر وسیعی از جامعه - که بعضاً به دلیل وجود ابهاماتی در پیرامون آن (به صورتی که مثلاً شخص نمی داند چه مواردی از مصرف، اسراف است و چه مواردی اسراف نیست) به حدود آن تجاوز می شود - در پی آن بودم تا به نوشته ای جامع - که حدود آن را به طور مفصّل و براساس مبانی فقهی اسلام بررسی کرده و توضیح داده باشد - دست یابم؛ تا این که در کتاب پرارزش عوائد الأیّام مرحوم ملا احمد نراقی - رضوان اللّه تعالی علیه - به این بحث برخوردم و ایشان سخن خود را در این باره این چنین آغاز می کند:.
به طور مکرّر از اسراف، در قرآن و احادیث و کلماتِ علما سخن به میان می آید و آن را از کارهای حرام می شمرند؛ ولی در عین حال نیافتم کسی همه موارد آن را با تفصیل بحث کرده باشد، به صورتی که تمام جوانب اسراف از غیر آن جدا و ممتاز شود، بلکه با اجمال از آن گذشته اند با این که بیان و تشریح آن از امور مهم و لازم است.(10).
بنده که ریزه خوار خوان بزرگان اسلام هستم، ابتدا در نظر داشتم این بحث را، از همان کتاب برای استفاده عموم، ترجمه نمایم؛ ولی سپس به جهت رعایت اختصاری که در نوشته آن عالم گرانقدر، به کار رفته بود و نیز مسائل تازه ای که گذشت زمان و وضعیت جدید پیش آورده است، تصمیم گرفتم در حدّ توان خود با بضاعت اندک و با استفاده از آیات کریمه قرآن و به ویژه اخبار رسیده از اهل بیت عصمت و طهارت ه - که تکیه گاه اصلی در اکثر مباحث این نوشته است - این موضوع را دنبال کنم. پس از شروع، لطف و هدایت الهی نصیب شد و حاصل آن مجموعه ای است که در پیش رو دارید.مسأله اسراف، گرچه بلای جهانی و درد همه جوامع بشری است و توجّه بدان درهر کجا و هر دوره ای لازم است، ولی اکنون که کشور عزیز ما در راه خودکفایی و استقلال کامل به پیش می رود، تأکید بر روی صرفه جویی و پرهیز از اسراف و تبذیر در تمامی زمینه ها و سطوح، ضرورت قطعی و اهمیت بالاتری دارد: و لذا به نظر می رسد وجود این گونه نوشته ها، خالی از نفع نباشد.
اینجا دو نکته را یادآوری می کنم: اول آن که در این کتاب، اسراف در بعد اقتصادی آن مطرح است و موضوعاتی هست که ممکن است تحت عنوان اسراف قرار گیرد، ولی نه از جهت (اتلاف و تضییع مال) بلکه از آن رو که از مصادیق اتلاف نعمتند و غالب و یا تمامی آنها جنبه های اخلاقی و یا حقوقی و... دارند ولذا از بحث پیرامون آنها در این کتاب خودداری شده است.
دوم آن که در این مجموعه، سعی بر این بوده است تا آن جا که به نظر نگارنده رسیده، مسائل و موضوعات اصلی در باب اسراف مطرح شود ولذا از تفصیل و تطویل در ذکر آمار و شواهد تاریخى، اقتصادی و اجتماعی صرف نظر شده و آنچه از این موارد آمده، تنها به عنوان نمونه و در حدّ ذکر مثال است.
در پایان از باب (مَن لَمْ یَشْکُرِ الْمَخْلُوقَ لَمْ یَشْکُرِ الْخِالِقَ) بر خود لازم می دانم بدین وسیله از دوست فاضل و بزرگوارم جناب آقای اسماعیل اسماعیلی - که پس از مطالعه این نوشتار با پیشنهادهای سودمند خود، در برخی موارد راهگشای اصلاحاتی در این کتاب شد - صمیمانه سپاسگزاری کنم.
از خداوند متعال عاجزانه می خواهم تا این عمل ناچیز را به درگاه باعظمت خویش بپذیرد و همواره ما را از لغزش دراندیشه و عمل، نگاهبان
باشد و ما را از ورود درجرگه (مسرفان) محافظت فرماید. إنّه قریب مجیب.


پی نوشت :

1. وسائل الشیعه، ج‏6، باب‏3 از ابواب ماتجب فیه الزکاة، حدیث 12.
2. رز: درخت انگور.
3. سوره اعراف (7) آیه 96.
4. نک: مائده (5) آیه 67 و هود (11)، آیه 52.
5. وسائل الشیعه، ج‏15، ص‏261.
6. انعام (6) آیه 44.
7. مجمع البیان، ج‏4، ص‏302، ذیل همین آیه.
8. مجمع البیان، ج‏4، ص‏302، ذیل همین آیه.
9. آل عمران (3)، آیه 178.
10. عوائد الأیّام، ص‏216.


منبع: http://www.balagh.net

خبرگزاری فارس:در سالی که به نام سال اصلاح الگوی مصرف نام‌گذاری شده بد نیست بر نحوه مصرف انرژی و سرانه آن در ایران نقبی بزنیم و این سؤال را مطرح کنیم که به کدام سمت در حرکت‌ایم! نهیبی لازم است که اذهان عمومی را از این خواب غفلت مصرف‌گرایی مفرط بیدار کند را وضعیت نامعلوم انرژی را سر و سامان بدهد.

در ایران به علت سیاست‌های نادرست مصرف به خصوص مصرف انرژی، به ازای هر هزار دلار تولید ناخالص ملی 2/7 بشکه نفت خام مصرف می‌شود در حالی که این میزان در چین (که تقریباً 20 برابر ما جمعیت دارد) 5/5 بشکه است. تبلیغات گسترده و نصب بیلبردهای فراوان در خیابان‌ها و بزرگراه‌های شهر برای مصرف بهینه انرژی متأسفانه هنوز هم شاهد هدر رفت مقدار زیاد انرژی در بخش‌های مختلف علی‌الخصوص بخش ساختمان هستیم. مدت مصرف و هدررفت آن منحصر به زمان و فصل خاصی نیست بلکه در تمامی زمان‌ها این اتفاق نامبارک می‌افتد و کسی هم توجهی ندارد.
در اروپا شدت مصرف انرژی را از 29 به 19 درصدی تقلیل داده‌اند که این تغییر درصدی قابل تأمل است و البته نباید چشم بر روی واقعیت‌ها بست. در خصوص مدیریت مصرف انرژی کشور ما نیز گام‌هایی هر چند کوچک برداشته است که از آن جمله می‌توان به تأسیس شرکت بهینه‌سازی مصرف سوخت و تصویب قوانین و آیین‌نامه‌های ساختمانی همانند مبحث 19 و 14 اشاره کرد.

میزان سرانه مصرف برق در ایران تا قبل از شروع تغییر فرهنگ مصرف 2900 کیلووات ساعت بوده که اکنون این مقدار به 2600 کیلووات ساعت رسیده است این در حالی است میزان سرانه مصرف برق در جهان حدود 900 کیلووات ساعت است

شرکت بهینه‌سازی مصرف سوخت که به همت شرکت نفت در سال 1371 تأسیس گردید، وظیفه اصلی نظارت کافی و عالی بر کیفیت ساخت و ساز، اجرای مبحث19 و در کل مدیریت مصرف دارد ولیکن متأسفانه آن طور که شایسته است به این مسأله پرداخته نشده. در همایش اجرای مبحث19 که با عنوان عزم ملی برگزار گردید یکی از مسوولان این امر اعلام کرد اجرای این مبحث در ساختمان‌ها 19درصد است که با توجه به خیل عظیم ساخت و ساز این رقم بسیار ناچیز است.
حذف یارانه انرژی نگاهی نو به مدیریت انرژی است با این تفاوت که این عمل خوشایند بسیاری از مصرف‌کنندگان نیست چرا که مصرف سرانه آن در ایران برای هر نفر بیش از پنج برابر مصرف سرانه انرژی در اندونزی و دو برابر کشور چین است که در صورت حذف یارانه انرژی و به تبع آن افزایش قیمت، خانوارها باید هزینه زیادتری را برای مصرف انرژی پرداخت کنند.
با ادامه روند افزایشی مصرف انرژی، در آینده‌ای نزدیک به یکی از واردکنندگان انرژی در دنیا تبدیل خواهیم شد. لازم است در اینجا از سرنوشت نامعلوم انرژی برای آیندگان هم یاد کنیم و این سوال را مطرح نماییم که «آیندگان چی؟»
یکی از راهکارهای حفظ انرژی برای آیندگان به کارگیری حذف یارانه از حامل‌های سوخت و انرژی است که می‌تواند پاسخ مثبتی در مقابل افزایش مصرف انرژی باشد و به مدد این طرح کاهش مصرف انرژی را در تمامی بخش‌ها شاهد باشیم.
به تازگی طرحی مبنی بر «الزام تکمیل سیستم سرمایش و گرمایش برای صدور پایان کار» در شورای شهر به تصویب رسیده که سازندگان ساختمان‌ها را ملزم به اجرای مبحث14 نموده که در صورت چشم‌پوشی مهندسان و ... از این مبحث پایان کار ساختمان داده نمی‌شود.
با استناد به مطالعات صورت گرفته در مرکز تحقیقات مسکن و ساختمان 63 درصد ساختمان‌ها بدون سیستم گرمایشی و 71درصد بدون سیستم سرمایشی بودند که جای بسی «تأثر» دارد. چطور ممکن است ساختمانی باشد که سیستم سرمایش و گرمایش نداشته باشد.

طرح اصلاح الگوی مصرف تا چه حدی می‌تواند مؤثر واقع شود زمانی که الگوی مصرف‌گرا بر تمامی زمینه‌ها حکمفرما شده آیا این مسأله امکان‌پذیر است یا نه؟ به اعتقاد بنده طرح اصلاح الگوی مصرف محقق نخواهد شد مگر در یک فاصله زمانی بلندمدت و با تبیین راهکارهای مناسب و هدفمندسازی استفاده از منابع در جهت تقلیل و اصلاح مصرف، لذا دولت باید سیستم‌های ناکارآمد مدیریتی را اصلاح و ضمن فرهنگ‌سازی، در این مسیر گام‌های مؤثرتری را بردارد.

سرانه مصرف برق در ایران و الگوی مصرف در دنیا
وضعیت کنونی مصرف برق هم اکنون در شبکه سراسری کاملاً غیرمنطقی و غیرطبیعی و نیز به عبارتی نگران‌کننده است که می‌تواند تأثیر زیادی بر اقتصاد کشور داشته باشد به طوری که میزان سرانه مصرف برق در ایران تا قبل از شروع تغییر فرهنگ مصرف 2900 کیلووات ساعت بوده که اکنون این مقدار به 2600 کیلووات ساعت رسیده است این در حالی است میزان سرانه مصرف برق در جهان حدود 900 کیلووات ساعت است. در این راستا مسوولان و کارشناسان لامپ‌های کم‌مصرف را به عنوان وسیله روشنایی کم‌مصرف پیشنهاد دادند که با توجه به کاهش بسیار زیاد انرژی، مورد استقبال قرار گرفت ولی غافل از این که این لامپ‌ها چه مضراتی دارند. البته تاحدودی راهکارهایی هم جهت برطرف شدن این معضل اندیشیده شده ولی به عنوان درمان قطعی نیست.
مصرف گاز و رتبه جهانی ایران
در سال گذشته نسبت به سال قبل از آن، زمستان گرمتری داشتیم. در حالی که شاهد کاهش مصرف انرژی به خصوص گاز نبودیم و این چه علتی می‌تواند داشته باشد؟ آیا به جز سهل‌انگاری و نداشتن فرهنگ مصرف، «علت دیگری هست؟» پس از جویا شدن علت بد نیست سری هم به سرانه مصرف در ایران و جهان بزنیم. در ایران مصرف گاز 111میلیارد مترمکعب است آن طور که واضح است در ایران مصرف گاز از سرانه بسیار بالایی برخوردار اس به طوری که ایران را در جهان در رده سوم مصرف‌کنندگان گاز قرار داده است. این حجم زیاد مصرف انرژی در تمامی زمینه‌ها بسیار تکان‌دهنده و در جایی تأسفبار است. طرح اصلاح الگوی مصرف تا چه حدی می‌تواند مؤثر واقع شود زمانی که الگوی مصرف‌گرا بر تمامی زمینه‌ها حکمفرما شده آیا این مسأله امکان‌پذیر است یا نه؟ به اعتقاد بنده طرح اصلاح الگوی مصرف محقق نخواهد شد مگر در یک فاصله زمانی بلندمدت و با تبیین راهکارهای مناسب و هدفمندسازی استفاده از منابع در جهت تقلیل و اصلاح مصرف، لذا دولت باید سیستم‌های ناکارآمد مدیریتی را اصلاح و ضمن فرهنگ‌سازی، در این مسیر گام‌های مؤثرتری را بردارد.

لیلا شاهی - کارشناس برنامه‌ریزی شهری
منبع: نشریه پیام ساختمان و تأسیسات
.

خبرگزاری فارس: چرا تمامی تبلیغاتی که وجود دارد به نوعی مردم را به سمت دنیای مصرف زدگی تشویق و هدایت می کند و از آنها می خواهد تابه مصرف فلان کالای وارداتی یا تولیدی داخل بپردازند، و به راستی حرکت به سمت مصرف زدگی و رواج دامنه تجمل گرایی در جامعه روبه رشد کنونی چه زیان هایی را متوجه کشورمان خواهد کرد و تبعات این مسئله در درازمدت چه خواهد بود؟

سیل خروشان تبلیغات کالاهای مصرفی در سال های اخیر در کلان شهرهای کشورمان دامنه بسیار وسیعی را به خود اختصاص داده و حتی اتوبوس های عمومی، پل های عابر پیاده، زیرگذرها و... نیز از این سیل خروشان در امان نمانده اند.
در و دیوارهای شهر را که می نگرید تبلیغات همه رنگ از سر و کولش می بارد، اگر تا دیروز قیافه و ترکیب شهر به شیوه ای بود که شما را به آرامش فرامی خواند و تمامی خیابان ها و ساختمان هایش ترکیبی یکنواخت، متعادل و زیبا داشت، امروز اما در و دیوارهای شهر را تبلیغات فراگرفته و زیبایی خیابان ها و خانه ها در پشت پرده پلاکاردهای تبلیغاتی کاملاً محو شده است.
تبلیغات رنگارنگی که هرکدام با شیوه ای جدید شما را به دنیایی از مصرف زدگی و تجمل گرایی دعوت می کند، حتی برخی از شرکت های تولیدی گوی سبقت را ازرقبای خود ربوده اند و با اعلام اینکه «خرید یک کالا متضمن خرید رایگان کالاهای دیگر خواهد بود» هیاهو و جارو جنجال به راه انداخته اند و هر روز به شگردهای تازه ای برای جلب مشتری پناه می برند.
سیل خروشان تبلیغات کالاهای مصرفی در سال های اخیر در کلان شهرهای کشورمان دامنه بسیار وسیعی را به خود اختصاص داده و حتی اتوبوس های عمومی، پل های عابر پیاده، زیرگذرها و... نیز از این سیل خروشان در امان نمانده اند. تبلیغات تلویزیونی، رادیویی، مطبوعات، نقاشی دیوارهای کوتاه و بلند، پلاکارد در اندازه های مختلف، بروشور، کارت و... ازجمله ابزارهای مهم تبلیغات هستند، تبلیغاتی که این روزها فرم و قیافه شهرها را باب میل خود طراحی می کنند و در آشفته بازاری رقابتی برای جلب مشتری به هر حیله و نیرنگی پناه می برند. اما سؤال اساسی اینجاست که چرا تمامی تبلیغاتی که وجود دارد به نوعی مردم را به سمت دنیای مصرف زدگی تشویق و هدایت می کند و از آنها می خواهد تابه مصرف فلان کالای وارداتی یا تولیدی داخل بپردازند، و به راستی حرکت به سمت مصرف زدگی و رواج دامنه تجمل گرایی در جامعه روبه رشد کنونی چه زیان هایی را متوجه کشورمان خواهد کرد و تبعات این مسئله در درازمدت چه خواهد بود؟

کیفیت فدای کمیت
امروز با این واقعیت انکارناپذیر روبرو هستیم که کیفیت کالاهای مصرفی در قیل و قال تبلیغات کاذب شرکت ها فدای کمیت شده است. از یک طرف بسیاری از کالاهای وارداتی به کشورمان- که معمولاً تولیدی از کشورهای چین و کره هستند- با نازلترین کیفیت وارد کشور می شوند، ازطرف دیگر هم همین تبلیغات کاذب مردم را در انتخاب کالای مرغوب موردپسندشان سردرگم می کند. محمد فرامرزی، یکی از فروشندگان گوشی تلفن همراه در خیابان جمهوری به آشفته بازار گوشی های ساخت چین و کره اشاره می کند و می گوید: «تبلیغات این شرکت ها بسیار وسیع است اما در مقایسه با هجم تبلیغات، کالاهای مذکور کیفیت لازم را ندارند، مثلا یک شرکت معتبر تولید گوشی تلفن همراه که تبلیغات بسیار گسترده ای برای فروش بیشتر به راه انداخته، به همان اندازه که تبلیغاتش وسیع است، کالای تولیدی اش کیفیت ندارد.»
وی می گوید: «به عنوان مثال از یک مدل گوشی با یک نام و عنوان، چند کشور در آسیای شرقی مبادرت به تولید آن کرده اند و هر کدام به تبلیغات خود می پردازند، حال در هیاهوی این تبلیغ، مشتری سرگردان است و نمی داند فلان گوشی مورد نظرش را با آرم ساخت کره بخرد یا فنلاند، و یا تشخیص اجناس ژاپنی با چینی و کره ای بسیار مشکل است.»
«اکبر رستگاری» از فروشندگان سیم کارت تلفن همراه در پاساژ علاءالدین خیابان جمهوری نیز در پاسخ به سؤالم به تبلیغات کاذب اشاره می کند و می گوید: «متأسفانه هر روز شاهد تبلیغات همه جوره ای هستیم که مردم را به خرید بیشتر تشویق می کند که در بلند مدت چنین روندی به زیان جامعه تمام خواهد شد.»
این فروشنده می گوید: «امروز تبلیغات سیم کارت های تلفن همراه آنچنان گسترده شده که یکی از همین شرکت ها گفته است در عوض خرید یک سیم کارت، سیم کارت دیگری بدون قید قرعه جایزه خواهد داد! این در حالی است که سیم کارت های تولیدی همین شرکت هیچگونه کیفیت آنتن دهی مناسب ندارد و اغلب مردم از محصولات آن ناراضی و گلایه مندند.»
«میرزاپور» یکی از کارمندان دولت که برای خرید سیم کارت تلفن همراه به خیابان جمهوری آمده معتقد است بسیاری از تبلیغات موجود کاذب است و باید دولت با اعمال کارهای کارشناسی شده به کنترل و مهار آنها بپردازد.
وی می گوید: «در میان شرکت های تولیدی سیم کارت تلفن همراه، یکی از شرکت ها از تبلیغات و هیاهوی بیشتری برخوردار است و با بهره گیری از شگردهای روانشناختی تأثیر در مخاطب عام می کوشد محصول بی کیفیت و نامرغوب خود را به مردم قالب کند، شرکت مذکور به جای اینکه به فکر بالابردن کیفیت خدمات دهی سیم کارت تولیدی خود باشد متأسفانه هر روز در حال بالابردن سطح تبلیغات در رسانه ها و در و دیوار شهر است.»

هجوم تبلیغات کالاهای مصرفی در کشورمان
به گونه ای است که هدایت و کنترل نیازها و خواسته های افکار عمومی را در چنبره خود دارند، و اگر نظارتی بر شیوه های تبلیغی برخی شرکت های تولیدی صورت نگیرد چه بسا سلیقه های مردم را همین تبلیغات کاذب به ناکجاآباد بکشانند!
امروز بسیاری از مردم کشورمان از اجناس خریداری شده مصرفی که تبلیغات گسترده ای را پشت سرخود دارند رضایت چندانی ندارند اما شرکت های تولیدی و واردکنندگان چنین کالاهای نامرغوبی از محصول خود کاملا احساس رضایت می کنند!
«رضا ملکشاهی» کارشناس مسائل اجتماعی در گفتگو با سرویس گزارش روز کیهان می گوید: «بسیاری از شرکت های تولیدی داخلی و شرکت هایی که به واردات کالاهای خارجی می پردازند به فکر سود بیشتر هستند تا کیفیت محصول، از همین رو مردم باید به این نکته توجه کنند که هر کالایی باید از مرغوبیت و استانداردهای لازم برخوردار باشد و هیچگاه تبلیغات بازگوکننده مرغوبیت واقعی اجناس نیست.»
این کارشناس مسائل اجتماعی رواج مصرف زدگی را به زیان جامعه می داند و می گوید: «مصرف زدگی به تجمل گرایی دامن می زند و سبب گسترش زرق و برق های کاذب در زندگی می شود، امروز اگر دقت کرده باشید بسیاری از خانواده ها تحت تاثیر تبلیغات کاذب خود را گرفتار تجمل گرایی های افراطی کرده اند و به خرید کالاهایی می پردازند که چندان به آنها نیازی ندارند، ادامه وگسترش این روند جامعه اسلامی ما را به بیماری مصرف زدگی گرفتار خواهد کرد که خود مصرف زدگی تبعات و زیرشاخه های وسیعتری از جمله تجمل گرایی، ایجاد شکاف طبقاتی و چشم و هم چشمی را شامل می شود.»
وی در ادامه می گوید: «تجمل گرایی سبب می گردد تا فرهنگ مادیت جایگزین معنویت شود، یعنی در دنیای تجمل گرایی آن چنان که انسان به وجود وسایلات غیرضروری و تجملی زندگی در این جهان بها و اعتبار می دهد، نیمی از آن را به فکر معنویت نیست و اصولا در چنین دنیایی همه چیز تجملی است و از عمق و معنای خاصی برخوردار نیست.»
یک کارشناس امور فرهنگی نیز معتقد است که باید تبلیغات کالاهای مصرفی نظام مند شوند و به شیوه ای هدایت گردند تا به جامعه آسیبی وارد نسازد.
وی خاطر نشان می کند: «گویا در جامعه کنونی ما تبلیغات کالاهای موجود از هیچ قاعده و قانونی تبعیت نمی کند و هر شرکتی با شگردهایی خاص به فریب مردم می پردازند، این در حالی است که تبلیغات نباید آدرس غلطی برای مخاطب و وسیله ای برای فریب مشتری باشد.»

زیرشاخه های مصرف زدگی
از جمله پیامدهای مصرف زدگی که جامعه را به سمت فقرروانی و آسیب های دیگر اجتماعی به پیش می برد، تجمل گرایی است.
حجت الاسلام رضاییان، کارشناس امور خانواده زندگی انسان را به سه بخش، زندگی ضروری، رفاهی و تجملی تقسیم می کند و معتقد است که در زندگی ضروری، انسان به دنبال تامین نیازهای اولیه و ضروری است و تامین خوراک و پوشاک را سرلوحه فعالیت های اقتصادی روزانه خود قرار می دهد.
در اسلام نیز این حد از تامین معیشت برای مردم در زندگی مشترک واجب است. در زندگی رفاهی، انسان درصدد تامین رفاه بیشتر برای خانواده است و تلاش می کند امور روزمره خود را از حد ضرورت فراتر برده، خوراک و پوشاک و مسکن بهتر و بیشتری برای خانواده خود فراهم نماید. این قبیل تلاش ها نیز در دستورات اسلامی ستوده شده و از آنها به «جهاد» تعبیر شده است، یعنی در اسلام زندگی بهتر همراه با رفاه بیشتر منع نشده است.
وی درباره زندگی تجملی می گوید: «اما آنچه که جامعه را به سمت هلاکت نزدیک می کند زندگی تجملی است. مصداق روشن زندگی تجملی اسراف در مصرف است، به عنوان مثال اگر شخصی که در خانه خود دارای وسیله خوراک پزی مناسب است اما درصدد باشد که چون در منزل اقوام و خویشاوندان نوع جدیدی از این وسیله وجود دارد، وی نیز باید با فروش آن وسیله به سمساری، مدل جدید همان کالا را فراهم نماید و به چشم و هم چشمی بپردازد، این برخورد اولین گام به سمت ورطه تجمل پرستی است.»
وی می گوید:«دنیای مادی غرب با همین تفکر مصرف زدگی و تجمل گرایی به دنیای مادیت بیشتر برای کسب لذت گرفتار آمده و در این دنیا هویت ارزشی و انسانی خود را فراموش کرده و تمامی ارزش ها و کرامت های معنادار انسانی را بی معنا و پوچ قلمداد می کند، ما نیز باید مواظب باشیم در این میدان هلاکت گرفتار نشویم.»

صادرات کالاهای مصرفی به ایران با هدف کم شدن ارز خارجی
انستیتو سیاست خاورمیانه واشنگتن، نتیجه مطالعات سال 2000 خود را منتشر کرده است و در آن تاکید نموده که صادرات کالاهای مصرفی به ایران باید از سرگرفته شود. چون این کار باعث کم شدن ارز خارجی موجود در ایران خواهد شد.
محمد حسن قدیری ابیانی، دکترای مدیریت استراتژیک و سفیر جمهوری اسلامی در مکزیک درباره نتیجه همین مطالعات منتشر شده واشنگتن می گوید: «ممکن است تصور شود که سیاست های فوق مربوط به دشمنی غرب با ایران در نظام جمهوری اسلامی است اما اسناد و مدارک نشانگر آن است که غرب اصولاً با ملل مسلمان خصومت داشته و سیاست خویش علیه مسلمانان را حتی در زمان رژیم های دست نشانده نیز دنبال می کرده، و برای اعمال همین سیاست ها بوده که با کودتا و هزار طرفند و توطئه دیگر، رژیم های مزدوری را بر کشورها حاکم کرده است.»

تلاش غرب برای ترویج فرهنگ مصرف گرایی در ایران
فرهنگ مصرف زدگی و تجمل گرایی در جامعه ای که بسیار گسترده است در ادارات دولتی و غیر دولتی نیز نمود می یابد، مصرف های بی رویه در ادارات، تجمل گرایی ها و تغییر مکرر دکوراسیون ها، نشات گرفته از این فرهنگ غلط است.
آنتونی پارسونز، آخرین سفیر انگلیس در رژیم شاه که پس از 5 سال سفارت و فقط 5 روز قبل از فرار شاه از کشور، ایران را ترک کرد در کتاب خود تحت عنوان «غرور و سقوط» متن اظهاراتش را در سال 1974 میلادی- 1352 شمسی- خطاب به بازرگانان انگلیس و کسانی که دست اندرکار تجارت و معامله با ایران بودند، چنین به رشته تحریر درآورده است: «نخستین کاری که اینجا می کنید این است که تا می توانید کالاهایتان را بفروشید و فقط در صورتی سرمایه گذاری کنید که برای فروش کالایتان چاره ای جز این کار نداشته باشید، اما اگر مجبور باشید در اینجا سرمایه گذاری کنید به میزان حداقل ممکن سرمایه گذاری کنید و صنایعی را انتخاب کنید که قطعات و لوازم آن از انگلستان وارد شود، مانند صنایع مونتاژ، که در واقع سوار کردن قطعات صادراتی انگلیس در ایران است. در این محدوده و با توجه به این نکات، من معتقدم که ایران یکی از بهترین بازارهایی است که شما می توانید برای مصرف کالاهای خود در جهان سوم پیدا کنید...»
دکتر قدیری ابیانی در تحلیل خود در این باره می گوید: «اظهارات سفیر سابق انگلیس در کتاب خاطراتش که در اوج روابط حسنه انگلیس با رژیم شاه بیان شده نشان دهنده ماهیت سیاست انگلیس نسبت به ایران و سایر ملل جهان سوم است، مسلماً توصیه مقام های انگلیسی به کسانی که مسئولیت طراحی و سازماندهی امور قانونگذاری، اقتصادی، گمرکات، تبلیغات و ... ایران را به عهده داشته اند نیز در راستای همین سیاست برای رشد مصرف گرایی در ایران بوده است.»

http://www.farsnews.com/newstext.php?nn=8805140995 

 
دوشنبه بیست و ششم 11 1388
                                     

11/7/1388
     
خبرگزاری فارس:از دیدگاه امام خمینی(ره) ایجاد فرهنگ مصرف‌زدگى، نقشه‌ای حساب‌شده و استعماری برای غارت و چپاول ثروت‌های دنیای اسلام است که به تبع آن، جوامع اسلامی از رشد و پیشرفت بی‌نصیب می‌مانند.

دین اسلام، نظام جامعی برای سعادت دنیا و آخرت دارد که به جنبه‌های گوناگون زندگی فرد و جامعه توجه می‌کند. یکی از اصول نظام اقتصادی اسلام، الزام و پای‌بندی فرد به رعایت اخلاق اقتصادی است که مصرف، یکی از مصداق‌های آن است.
امام خمینی(ره) که یکی از پرورش‌یافتگان مکتب انسان‌ساز اسلام بود، در سیره عملی خود، رفتار و منش اخلاقی داشت. این ویژگی امام(ره) نه‌تنها در امور اجتماعی و سیاسی وجود داشت، بلکه ایشان در امور اقتصادى، چه در جنبه فردی و چه اجتماعی نیز به اصول اخلاقی پای‌بند بودند.
امام خمینی(ره) که از اوضاع دنیای معاصر به‌خوبی آگاه و به مسائل آن دقیق بود، یکی از علت‌های توسعه‌نیافتگی جوامع مسلمان را وابستگی اقتصادی آنان می‌دانست. ایشان برای رهایی مسلمانان از این بند و بحران ذلت‌آور، عمل به آموزه‌های اسلامی را که متضمن زندگی شرافتمندانه است، چاره‌ساز می‌دانست.
از دیدگاه امام خمینی(ره) ایجاد فرهنگ مصرف‌زدگى، نقشه‌ای حساب‌شده و استعماری برای غارت و چپاول ثروت‌های دنیای اسلام است که به تبع آن، جوامع اسلامی از رشد و پیشرفت بی‌نصیب می‌مانند.
در ایران پس از انقلاب اسلامى، به برکت وجود رهبران دل‌سوز و هدایت خردمندانه آنان و خودباوری مردم و حضور آنها در صحنه‌های گوناگون کشور از نظر اقتصادی با وجود مشکلات فراوان، رشد بسیاری یافته است. با این همه، رسوبات فرهنگ‌های غیراسلامی به‌طور مطلق از بین نرفته است. مثلاً در مصرف، جامعه و مردم به لحاظ اقتصادی خسارت‌های سنگینی می‌بینند.
هدایت و هوشیاری رهبران و رهنمودهای آنان به جامعه در زمینه رعایت الگوی مصرف، امری راهگشا و ضروری است. ازاین‌رو، دیدگاه‌های امام خمینی(ره)، بنیان‌گذار جمهوری اسلامی ایران را درباره مصرف‌زدگی و مصرف‌گرایی که برگرفته از وصیت‌نامه و سخنان ایشان است، مرور می‌کنیم. 
     
ایجاد فرهنگ مصرف‌زدگى، نقشه استعمارى
"از جمله نقشه‌ها، که مع‌الاسف تأثیر بزرگی در کشورها و کشور عزیزمان گذاشت و آثار آن باز تا حد زیادی به جا مانده، بیگانه نمودن کشورهای استعمارزده از خویش، و غرب‌زده و شرق‌زده نمودن آنان است. ...
قصه این امر غم‌انگیز طولانی و ضربه‌هایی که از آن خورده و اکنون نیز می‌خوریم، کُشنده و کوبنده است؛ و غم‌انگیزتر اینکه آنان ملت‌های ستم‌دیده زیرسلطه را در همه‌چیز عقب نگه‌داشته و کشورهایی مصرفی بار آوردند. ... وارد کردن کالاها از هر قماش و سرگرم‌کردن بانوان و مردان، خصوصاً طبقه جوان، به اقسام اجناس وارداتى، از قبیل ابزار آرایش و تزئینات و تجملات و بازی‌های کودکانه، و به مسابقه کشاندن خانواده‌ها و مصرفی بار آوردن هر چه بیشتر، که خود داستان‌های غم‌انگیز دارد، و سرگرم کردن و به تباهی کشاندن جوان‌ها، که عضو فعال هستند... و ده‌ها از این مصائب حساب شده، برای عقب نگه‌داشتن کشورهاست ".[1] 
     
اسلام تنها راه نجات از فرهنگ مصرف‌زدگی و ستم‌پذیرى
"وصیت مشفقانه می‌کنم که از اسلام، که یگانه استقلال و آزادی‌خواهی است و خداوند متعال همه را با نور هدایت آن به مقام والای انسانی دعوت می‌کند، چنانچه امروز وفادارید، در وفاداری استقامت کنید، که شما را و کشور و ملت شما را از ننگ وابستگی‌ها و پیوستگی‌ها به قدرت‌هایی که شما را جز برای بردگی خویش نمی‌خواهند و کشور و ملت عزیزتان را عقب‌مانده و بازار مصرف و زیر بار ننگین ستم‌پذیری نگه می‌دارند، نجات می‌دهد؛ و زندگی انسانی شرافتمندانه را، ولو با مشکلات، بر زندگانی ننگین اجانب، ولو با رفاه حیوانى، ترجیح دهید و بدانید مادام که در احتیاجات صنایع پیشرفته دست خود را پیش دیگران دراز کنید و به دریوزگی عمر را بگذرانید، قدرت ابتکار و پیشرفت در اختراعات در شما شکوفا نخواهد شد؛ و به‌خوبی و عینیت دیدید که در این مدت کوتاهِ پس از تحریم اقتصادى، در همان‌ها که از ساختن هر چیز خود را عاجز می‌دیدند و از راه انداختن کارخانه‌ها آنان را مأیوس می‌نمودند، افکار خود را به کار بستند، و بسیاری از احتیاجات ارتش و کارخانه‌ها را خود رفع نمودند ".[2] 
     
وظیفه جوانان و دولت‌ها در برابر فرهنگ مصرف‌زدگى
"بر دولت‌ها و همه دست‌اندرکاران است، چه در نسل حاضر و چه در نسل‌های آینده، که از متخصصین خود قدردانی کنند و آنان را با کمک‌های مادی و معنوی تشویق به کار نمایند؛ و از ورود کالاهای مصرف‌ساز و خانه‌برانداز جلوگیری نمایند؛ و به آنچه دارند بسازند تا خود همه‌چیز بسازند.
و از جوانان، دختران و پسران، می‌خواهم که استقلال و آزادی و ارزش‌های انسانی را، ولو با تحمل زحمت و رنج، فدای تجملات و عشرت‌ها و بی‌بندوباری‌ها و حضور در مراکز فحشا، که از طرف غرب و عمال بی‌وطن به شما عرضه می‌شود، نکنند، که آنان، چنان‌که تجربه نشان داده، جز تباهی شما و اغفالتان از سرنوشت کشورتان و چاپیدن ذخایر شما و به بند استعمار و وابستگی کشیدنتان و مصرفی نمودن ملت و کشورتان به چیز دیگر فکر نمی‌کنند؛ و می‌خواهند با این وسایل و امثال آن، شما را عقب‌مانده و به اصطلاح آنان "نیمه وحشی " نگه دارند ".[3] 
     
کالاهای دشمنان در بازار مسلمانان
"اکنون بازارهای کشورهای اسلامى، مراکز رقابت کالاهای غرب و شرق شده است، و سیل کالاهای تزیینی مبتذل و اسباب‌بازی‌ها و اجناس مصرفی به‌سوی آنها سرازیر شده است. همه ملت‌ها را آن‌چنان مصرفی بار آورده‌اند که گمان می‌کنند بدون این اجناس امریکایی و اروپایی و ژاپنی و دیگر کشورها زندگی نمی‌توان کرد. مع‌الاسف، مکه معظمه و جده و مشاهد مشرفه حجاز، ... مملو از کالاهای بیگانگان و بازار برای دشمنان اسلام و پیامبر بزرگ شده است ".[4] 
     
پی نوشت :

[1]. وصیت‌نامه موضوعی امام خمینی(ره)، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی(ره)، 1377، صص28-30.
[2]. همان، ص 44.
[3]. همان، صص 30 و 31.
[4]. صحیفه امام، ج 19، ص 344.
برگرفته از : ماهنامه گلبرگ - شماره 111 
     
نویسنده : سهیلا بهشتى

منبع:
 http://www.hawzah.net
 
http://www.farsnews.com/newstext.php?nn=8807150979 
     

يکشنبه بیست و پنجم 11 1388
X